volg Typisch Frans

vrijdag 13 december 2019

famille de mots: ombre

(s')assombrir - assombrissement - ombrage -  ombragé - ombrager - ombrageux - ombre - ombrelle - ombrer - ombrette - ombreux - pénombre - sombre - sombrer - sombrero 

In deze donkere dagen voor de Kerst zoeken we de duisternis op en ontdekken we bovendien wat de overeenkomst is tussen gebladerte, een hoed en een paraplu. Ze komen allemaal van het woord ombre (Lat. umbra) dat 'schaduw' betekent. 
Het woord ombre kan overigens naast 'schaduw' en 'duisternis' ook 'een vleugje, een klein beetje' betekenen als het ontkend wordt: pas l'ombre d'un doute is 'niet de geringste twijfel' en pas l'ombre d'une chance 'geen schijn van kans'.
Je kunt natuurlijk de schaduw opzoeken onder een schaduwrijk bladerdak. 'Lommer' (op zijn beurt trouwens ook afkomstig van het Franse l'ombre) heet daarom ombrage in het Frans, ombragé 'lommerrijk' en ombrager 'beschaduwen' maar ook overdrachtelijk 'overschaduwen'. Een persoon die ombrageux is, is echter 'heel kwetsbaar' en kan zich snel gekrenkt voelen. Als een ezel of paard ombrageux is, dan is het heel schuw en schrikachtig.
Onder een ombrelle ('damesparasolletje') kan men ook de schaduw opzoeken. Dit woord kennen we uit het Engels als umbrella : een paraplu heeft natuurlijk dezelfde vorm als een parasol, hoewel het tegen een ander weerverschijnsel beschermt. Het Franse ombrelle is trouwens ook de aanduiding voor het scherm van een kwal.
Het werkwoord ombrer betekent 'beschaduwen' of 'oogschaduw opbrengen'. Een ombrette is een 'schaduwvogel'.
Ombreux betekent 'schaduwrijk' of 'lommerrijk' of ook 'donker, schaars belicht'.
La pénombre (lett. 'bijna-schaduw') is 'halfschaduw'. 
De woordfamilie sombre ('somber') heeft ook rechtstreeks met ombre te maken. De s is afkomstig van het Latijnse subumbra (lett. 'onder de schaduw'). Het werkwoord assombrir betekent 'verduisteren, donker maken' of 'somber maken' en wederkerend betekent s'assombrir 'donker/somber worden'. Daarvan afgeleid bestaat het zelfstandig naamwoord assombrissement: 'verduistering' of 'droefgeestigheid'. 
Een schip dat als een schaduw in de diepte van de zee verdwijnt sombre. Het werkwoord sombrer betekent ook figuurlijk 'wegzinken, verdwijnen, afglijden'. Zo kun je sombrer dans la boisson ('aan de drank ten onder gaan'), dans la démence ('langzaam dement worden') of dans un sommeil profond ('in een diepe slaap wegzinken').
Het woord sombrero tenslotte is rechtstreeks overgenomen uit het Spaans, waarin het woord voor 'schaduw' sombra (met s dus) is. Onder de rand van een hoed kun je net als onder een parasol de schaduw opzoeken.
Ik wens u niet al te veel somberte toe in deze donkere dagen voor de Kerst...

volgende keer:
geven we aandacht aan het MKB (midden- en kleinbedrijf)...

donderdag 12 december 2019

le cas échéant


als het geval zich voordoet, eventueel
('het geval toevallend')

Die schoonmoeders toch, wat een frustratie... 'Hoe verdraag je schoonmoeder (of hoe schakel je haar eventueel uit)', zo heet dit boekje in de serie ça pique et ça colle ('het steekt en het kleeft'). 
Het woord échéant is het tegenwoordig deelwoord van het plechtige werkwoord échoir dat ook vooral in deze vorm voorkomt. Vergelijk het bijvoorbeeld met onze werkwoordsvorm 'getogen'. Iedereen gebruikt het in 'geboren en getogen', maar dat ik momenteel al jarenlang in Rotterdam tijg, hoor je me zelden of nooit zeggen. Velen van ons weten waarschijnlijk niet eens dat 'tijgen' de infinitief is van 'getogen'. Zo dus ook met échéant. Échoir betekent eigenlijk 'vallen' en daarvan afgeleid 'toevallen, gebeuren'. Met le cas ('het geval') erbij betekent het dus 'als het geval zich voordoet'.

volgende keer:
somberen we in de donkere dagen voor kerst...

woensdag 11 december 2019

battre le pavé

over straat slenteren / rondzwerven / de straat op gaan
('de straatsteen kloppen')

Soms kom je poëzie tegen op de muur, zoals hier: Amis, entends-tu ton coeur battre le pavé ! waarbij het eerste deel  betekent 'Vrienden (de meervouds-s is misschien een vergissing?), hoor je je hart kloppen' maar dat 'kloppen' gaat vervolgens over in battre le pavé ('rondslenteren' maar zoals we later zullen zien ook 'de straat op gaan'). De zin is dus op meerdere manieren te interpreteren. Het doet een beetje denken aan een dichtregel in het gedicht Le pont Mirabeau van Apollinaire : Sous le pont Mirabeau coule la Seine / Et les amours / Faut-il qu'il m'en souvienne, waarbij door de afwezigheid van interpunctie niet helemaal duidelijk is of Et les amours als volgende gedachtegang bij het volgende vers hoort of nog bij het eerste: 'Onder de pont Mirabeau stroomt de Seine, en de liefde(s) (ook)'. 
Een batteur de pavé is een 'straatschuimer, zwerver' en daarvan afgeleid een 'nietsnut'. Battre le pavé betekent dan ook eigenlijk 'een beetje rondlopen zonder iets nuttigs te doen', maar het wordt steeds vaker ook gebruikt in de betekenis 'de straat op gaan om te protesteren'. Dat doe je natuurlijk ook vaak als je staakt, maar het dient wel degelijk een doel. Je zwalkt dus niet doelloos over straat.

volgende keer:
Wat betekent le cas échéant ?

dinsdag 10 december 2019

avoir le cul bordé de nouilles

een bofkont zijn
('een met noedels omzoomde kont hebben')

Vraag me niet waarom, maar avoir du cul ('kont hebben') betekent 'mazzel hebben'. Nou ja, wij kunnen een geluksvogel ook een bofkont noemen. Maar waarom een kont omzoomd met noedels? Er wordt wel beweerd dat die zijn toegevoegd door een Marseillenaar. Inwoners van Marseille hebben de reputatie een kunst gemaakt te hebben van de overdrijving. Toen een Marseillenaar de noedels had toegevoegd aan de uitdrukking, zou hij daar een groot succes mee hebben gehad. Een andere nog discutabelere verklaring zou zijn dat gevangenen bepaalde voorrechten zouden kunnen verkrijgen als ze toestemden in homoseksuele praktijken. Dat is bijvoorbeeld inderdaad te lezen in het beroemde boek Papillon. Het is een feit dat nouille een van de vele benamingen is voor het mannelijk lid en iemand die dus veel noedels langs zijn kont zou laten gaan, zou daarmee zijn kans op succesjes aanzienlijk vergroten.
Het kan natuurlijk ook gewoon een uitdrukking zijn die succesvol is geworden dankzij zijn absurde karakter. Zullen we het voorlopig daar maar op houden?

volgende keer:
gaan we de straat op...

maandag 9 december 2019

petite pluie abat grand vent

met stroop vangt men meer vliegen dan met azijn
('kleine regen slaat grote wind neer')

Aan de afwezigheid van lidwoorden zie je dat de uitdrukking al oud is. We zien hem in ieder geval voorbijkomen sinds de vijftiende eeuw.
Tijdens zware buien kan het nogal winderig worden, maar een miezerregentje gaat zelden gepaard met windstoten. Aanvankelijk betekende de uitdrukking vooral dat er soms maar een kleine gebeurtenis nodig was om een groot geschil te beslechten. Tegenwoordig betekent het eerder dat men meer bereikt als men zijn woede een beetje probeert te temperen.

volgende keer:
zijn we een bofkont...

zondag 8 december 2019

panneaux insolites : jus de raisin

Pas op! Slipgevaar!

Maar de reden is wel een opmerkelijke. Ik ben zo'n bord in Nederland nog niet tegengekomen: pas op, slipgevaar! met daaronder een bordje 'druivensap'. Ik begrijp dat je na het drinken van gegist druivensap beter de weg niet op kunt gaan, omdat je de macht over het stuur zou kunnen verliezen. Of zou dit bord in de buurt staan van een wijnkasteel, waar de seizoensarbeiders wat al te enthousiast met hun voeten in de druiven staan te trappelen, zodat het geperste sap regelmatig over de weg stroomt? 

volgende keer:
gaan we door regen en wind...

zaterdag 7 december 2019

EHPAD

verzorgingstehuis
(établissement d'hébergement pour personnes âgées dépendantes)

Ook in Frankrijk wordt de verzorgingsstaat in rap tempo afgebroken en ook daar komt het verzorgingspersoneel (tevergeefs) in opstand. Op het plaatje is het verzorgend personeel van de EHPAD's in staking gegaan. Het oudere echtpaar vraagt dan: 'En als je Macron tegenkomt, heb je het dan ook even over de solidariteitsbelasting die wij als gepensioneerden moeten betalen? (CSG = contribution sociale généralisée). Vroeger heetten verzorgingstehuizen maisons de retraite ('pensioenhuizen' of 'huizen waar je je (na je pensioen) terugtrekt'), maar sinds 2002 zijn die omgedoopt tot EHPAD (spreek uit [eepad]): établissements d'hébergement pour personnes âgées dépendantes, 'instellingen voor de huisvesting van afhankelijke ouderen'). Kennelijk klinkt een afkorting door haar abstractie minder confronterend...

volgende keer:
waarschuwen voor slipgevaar...