aux grands maux les grands remèdes

hier helpen alleen ingrijpende maatregelen
('voor de grote kwaden de grote geneesmiddelen')

Dit is wel een gevoel dat me steeds meer bekruipt als ik aan de toekomst van ons Europa denk. Te lang hebben we zelfgenoegzaam achterovergeleund, denkende dat onze grote broer Amerika ons wel uit de brand zou helpen als het echt moeilijk werd en nu durven we onze unieke waarden nauwelijks te verdedigen en lijkt de ellende waarin de wereld en daarmee wijzelf terecht zijn gekomen niet meer te overzien te zijn. Maar ja, wie durft het aan om echt een paardenmiddel in te zetten en eventuele bijwerkingen voor lief te nemen?

volgende keer:
spreken we met heldere stem...

appuyer sur la chanterelle

een gevoelige snaar raken
('op de kantharel drukken')

Het zal u inmiddels duidelijk zijn dat een enorme hoeveelheid Franse uitdrukkingen zijn oorsprong heeft in het culinaire gebied, maar hoe kom je van een paddenstoel naar een gevoelige snaar?

Dat is eenvoudiger dan het op het eerste gezicht lijkt. De benaming chanterelle wordt niet alleen gehanteerd voor de bekende paddenstoel, maar ook voor de hoogste snaar van een viool. Zoals de kantharel geldt als de geraffineerdste onder de paddenstoelen, zo geldt de toon die hoge snaar kan produceren als het geraffineerdste geluid dat een mens in beroering kan brengen.

volgende keer:
nemen we onze medicijnen in...

dessins humoristiques : manifs

demonstraties

Gisteren gingen er naar schatting 8 miljoen Amerikanen de straten op om tegen Koning Trump te demonstreren. Daarmee moeten sommigen zich misschien zorgen maken over hun kansen op de Amerikaanse arbeidsmarkt. Vandaag deel 5 van de inclusiecampagne van Randstad Uitzendbureau.

- Ik heb wat filmpjes gevonden waar u op te zien bent: u schijnt wel heel vaak mee te lopen in demonstraties...

- Alleen de laatste 6 maanden al meer dan 30 x voorop in een demonstratie...

- Begrijp me goed: gezien uw grote behoefte aan frisse lucht, geloof ik niet dat ik u kan opsluiten in een kantoor...

volgende keer:
hebben we cantharellen...

dessins humoristiques : homophobie

homofobie

Uit de inclusiecampagne van Randstad Uitzendbureau:

- Laat ik duidelijk zijn: de seksuele geaardheid van mijn werknemers maakt me niets uit.

- Maar voor u zal ik een uitzondering maken.

- Aarzel vooral niet uw homofobie uit te dragen!

volgende keer:
geven we weer een demonstratie van inclusief aannamebeleid...

une réputation assise

een gevestigde reputatie
('een gezeten reputatie')

Nee, dit betekent niet dat iemand nooit uit zijn stoel komt omdat hij of zij een zittend beroep heeft en niet van sport houdt. 'Gezeten' betekent in dit geval zoiets als 'vastzittend', iets waaraan niet meer getwijfeld hoeft te worden. Zoiets als 'zo, die zit!' Iemand die gevestigd is, hoeft ook niet meer te zwerven, die heeft zijn vaste plek gevonden.

volgende keer:
gaan we verder met onze inclusieve aanneemcampagne...

être dans le droit chemin

op het rechte pad blijven
('in de rechte weg zijn')

Wie de wet en de regels van de moraal volgt, volgt de 'rechte' weg zonder af te dwalen op zijpaden die alleen maar tot onrechtmatigheid zouden leiden. Een duidelijk beeld, maar je kunt je ook afvragen of die ene rechte weg ook niet leidt tot rechtlijnigheid en zelfingenomenheid. Af en toe een omweggetje kan ook verrassende inzichten geven...

volgende keer:
blijven we op ons achterste zitten...

arriver comme un chien dans un jeu de quilles

ongelegen komen
('aankomen als een hond in een kegelspel') 

De uitdrukking van vandaag dateert uit de achttiende eeuw toen het kegelspel - voorloper van het bowlingspel - op zijn hoogtepunt was. De kegels vielen om bij de geringste aanraking, dus je kunt je voorstellen dat een hond die plotseling op de kegelbaan verschijnt, het spel danig kan verstoren.

volgende keer:
volgen we een rechte weg...

le chemin des écoliers

een omweg
('de weg van de scholieren')

Het gaat hier niet om een omweg die je moet maken wegens wegwerkzaamheden bijvoorbeeld, maar om een moedwillige omweg bedoeld om er zo lang mogelijk over te doen om je einddoel te bereiken zodat je nog optimaal van de omgeving kunt genieten. De uitdrukking bestaat al eeuwenlang en verwijst naar leerlingen die wat dat betreft nog steeds niet veranderd zijn. Misschien lopen ze nu niet meer ieder zijpad in tijdens hun wandeling naar school, maar het is wel een sport om daar pas op het allerlaatste moment te verschijnen, bijvoorbeeld door zo langzaam te fietsen dat je bijna omvalt...

volgende keer:
gaan we kegelen...

faire coup double

een dubbelslag maken / twee vliegen in één klap slaan
('dubbele slag maken')

Het begrip coup double komt uit de jagerswereld en is al eeuwen oud en dateert uit de tijd dat jagers hun geweer na ieder schot opnieuw moesten laden. Dat je twee prooien raakte met één schot, was uiterst zeldzaam en getuigde dus van bijzonder veel geluk.

volgende keer:
nemen de weg naar school...

dessins humoristiques : musulman

islamofobie

De derde tekening in de inclusie-serie van Randstad Uitzendbureau:

- Bent u moslim?
o Ja.
...
- Als ik u was, zou ik proberen te stoppen.

volgende keer:
maken we een dubbelslag...

dessins humoristiques : discrimination

discriminatie

Vandaag de tweede tekening uit de inclusieve reclamecampagne van Randstad:

'Wij doen niet aan discriminatie. We gaan het eerlijk spelen.'

'Ik neem degene aan die de beste testresultaten heeft.'

'En dan heb ik het natuurlijk over een DNA-test. Mond open, alsjeblieft!'

volgende keer:
tekening 3, waarin we geen moslims discrimineren...

trop beau pour être vrai

te mooi om waar te zijn

Sommige plekken op aarde zijn zo mooi dat ze je voorstellingsvermogen te boven gaan, zoals deze zgn. Preekstoel in Noorwegen. Je zou het niet geloven als de mens het zelf zou bedenken, gewoon te mooi om waar te zijn. Zo'n natuurverschijnsel, daar kun je niet omheen, maar in de menselijke praktijk wordt de uitdrukking in onze beide talen juist vaak gebruikt om te waarschuwen: mensen kunnen dingen soms zo mooi voorstellen dat er wel een addertje onder het gras moet liggen, niets kan helemaal perfect zijn, wijst de ervaring uit...

volgende keer:
proberen we niet te discrimineren...

on n'a rien sans rien

niets is gratis
('je hebt niets zonder (n)iets')

Eerst even iets over elkaar opheffende ontkenningen: dat bestaat niet in het Frans. 'Ik heb nooit niets' zou in het Nederlands 'ik heb altijd iets' betekenen. Zo niet in het Frans. Het tweede deel van iedere ontkenning is namelijk in feite een positief woord. Het duidelijkst is dat bij personne ('niemand') dat inderdaad eigenlijk 'persoon' (dus 'iemand') betekent. Het verandert in zijn tegengestelde door de ontkenning ne ('niet, geen'). Zo betekent pas eigenlijk 'stap' (denk aan 'ik zet geen stap') en rien eigenlijk 'ding, zaak'. In de Franse spreektaal is het partikel ne grotendeels verdwenen, waardoor het tweede deel van de ontkenning de ontkennende betekenis heeft overgenomen en daardoor hebben we nu dus de vreemde situatie dat une personne nog altijd 'een persoon' betekent (en ja, het is altijd vrouwelijk!) en personne ('niemand'). Mijn leerlingen blijven meestal ne personne zeggen, omdat het tegen hun gevoel ingaat dat personne een ontkenning is. Als je 'niets zonder niets hebt' heb je in het Nederlands dus 'niets zonder iets', voor alles heb je iets nodig. Niets is gratis.

volgende keer:
is te mooi om waar te zijn...

mettre en sommeil

even in de ijskast zetten
('in slaap zetten')

Wilders moest bij de formatie van het vorige brokkenkabinet zo veel in de ijskast zetten dat die helemaal uitpuilde en nog was de ellende niet te overzien.

In Frankrijk wordt niets in de ijskast gezet, maar wordt iets in slaap gebracht. Bij het ontwaken kan vervolgens besloten worden om het idee alsnog in te zetten.

volgende keer:
hebben we een bijdrage van niks...

mal embouché

grof in de mond
('slecht aan de mond gezet')

Emboucher betekent 'aan de mond zetten'. Je doet het normaal gesproken met een blaasinstrument. Daarvoor moet je een goede embouchure hebben. Dat is zowel een woord voor het 'mondstuk' als voor het gemak waarmee je je mond aan het mondstuk zet en er een zuivere toon uit het instrument komt. Wie dat niet kan en bij wie er dus alleen grove taal uit de mond komt, kan overdrachtelijk mal embouché genoemd worden. Als gewezen dwarsfluitist weet ik hoe belangrijk een goede embouchure is. Maar dan moeten sommige niet nader te noemen spelers in de wereldpolitiek wel een toontje lager gaan zingen...

volgende keer:
breng ik u in slaap...

être assis entre deux chaises

zich in een ongemakkelijke situatie bevinden
('tussen twee stoelen zitten')

Het is me wel eens overkomen dat ik aan een lange tafel moest zitten waar te weinig stoelen stonden. Dan kon ik toch zitten door stoelen te delen, één bil op de ene en één op de ander. O.K., het zit, maar echt comfortabel is het niet.

volgende keer:
hebben we geen embouchure...

chercher un emploi 1

Randstad inclusief

- U bent op zoek naar een baan?
o Eh... ja.

- En u bent zwart?
o Eh... ja.

- U helpt me niet echt, moet ik zeggen.

Randstad Uitzendbureau heeft een Franse cartoontekenaar in dienst genomen om een opmerkelijke reclamecampagne op te zetten waarin ze het gebrek aan inclusiviteit aan de kaak stellen. De bedoeling is uiteraard om mee te delen dat er bij Randstad wèl sprake is van een inclusief beleid. Zou de boodschap overkomen?
De komende weken zal ik meer voorbeelden tonen uit deze campagne.

volgende keer:
bied ik u twee stoelen aan...

bouger avec la poste

Beweeg mee (met de post)

'Om de service te verbeteren', zijn de postkantoren gesloten. 

Het zorgt wel voor de nodige beweging, met het volgende verkooppunt over 777 kilometer...

volgende keer:
gaan we op zoek naar een (inclusieve) baan...

les mains lui brûlent

zijn/haar handen jeuken
('de handen branden hem/haar')

In onze beide talen lijkt het alsof onze handen zo hun eigen wil hebben als we iets aan willen pakken, alleen de aard van het gevoel verschilt een beetje: bij ons beginnen ze te jeuken, in Franstalige landen beginnen ze te branden, zoals wij ook een brandend verlangen kunnen hebben om aan de slag te gaan.

volgende keer:
komen we in beweging...

changer de batterie / ses batteries

van tactiek veranderen
('van accu veranderen')

Eerst even een kleine 'valse vriend' bespreken: een batterie is alleen een batterij van groot formaat, zoals je in je auto of op de fiets hebt. Dat noemen wij gewoonlijk een 'accu'. Een kleiner formaat batterij in veel elektrische apparaten heet in het Frans een pile. Als je een accu vervangt, kan dat figuurlijk staan voor 'veranderen van tactiek'. Je verwijdert de oude werkwijze en vervangt die door een geheel nieuwe aanpak. Misschien vereist de hele wereldorde een nieuwe accu.

volgende keer:
branden we onze handen...

aller à la soupe

profiteren / afzien van je principes om ergens beter van te worden
('naar de soep gaan')

Deze uitdrukking wordt sinds de twintigste eeuw vooral gebruikt in politieke kringen om mensen ervan te betichten dat ze gemakkelijk afzien van hun principes om aan de macht te komen of zich te verrijken. Een echte verklaring heb ik niet gevonden. Misschien is het een verkorting van aller à la soupe populaire 'naar de gaarkeuken gaan', waar gratis soep wordt uitgedeeld en dan zou het niet zozeer gaan om 'zakken vullen', maar een laatdunkende opmerking naar mensen aan de onderkant van de samenleving die 'profiteren' van de hulp die de maatschappij hun biedt, of beter gezegd, naar mensen die die hulp eigenlijk niet nodig hebben maar er gewetenloos van profiteren. Maar of dat klopt, weet ik niet zeker.

volgende keer:
gaan we de batterijen vervangen...

faire sauter la banque

de jackpot winnen
('de bank opblazen')

Zowel de term jackpot als de uitdrukking van vandaag komen uit het bekende gokspel Blackjack, waarmee ik zelf overigens niet bekend ben. Het kan dus goed zijn dat ik de spelregel waaruit de uitdrukking is ontstaan niet goed weergeef. Als ik het goed begrepen heb is het cijfer 21 (aas + 2 van de kaarten heer/vrouw/boer) van groot belang bij dit spel. Je mag hier niet overheen. Als de bank eroverheen gaat, moet deze zijn hele inhoud uitbetalen. De bank wordt dan 'opgeblazen' en de spelers winnen de jackpot. Klopt deze uitleg niet precies, dan hoor ik dat graag in het commentaar.

volgende keer:
loopt in de soep...

brûler ses dernières cartouches / sa dernière cartouche

zijn laatste kruit verschieten
('zijn laatste patronen/patroon verbranden')

De uitdrukking zou populair geworden zijn dankzij het schilderij van Neuville dat het wanhopige verzet van de Fransen tegen de Beieren verbeeldde tijdens de Frans-Duitse oorlog op 1 september 1870. 

volgende keer:
blazen we de bank op...

dessins humoristiques : superinfirmière

superverpleegkundige

- Bent u een superverpleegkundige?

= Misschien... Ik werk 60 uur per week en ik slaap 4 uur per nacht!

volgende keer:
gooien we onze patronen in het vuur...

dessins humoristiques : diversité

diversiteit

Werkgevers nemen nog steeds vooral mensen aan die op hen lijken...

'U beantwoordt precies aan het profiel waar we naar op zoek zijn!'

- '... het is slecht gesteld met de diversiteit.'

volgende keer:
zoeken we een superverpleegkundige...

toute proportion gardée

naar verhouding
('alle verhouding behouden')

In het Nederlands vertaald levert deze uitdrukking een bijzonder binnenrijm op die het Frans niet heeft. Toch komt 'behouden' ook een beetje vreemd over, omdat je je eigenlijk juist iets moet veranderen in de manier waarop je naar dingen kijkt, vandaar ook het Latijnse mutans mutandis (lett. 'veranderend wat veranderd moet worden'). In de achttiende eeuw is de Franse variant toute proportion gardée in de taal verschenen, waarbij niet zozeer aan de betekenis 'behouden' moet worden gedacht maar aan prendre garde ('opletten'). Je moet dus opletten en je de zaken even in de juiste verhouding voorstellen...

volgende keer:
blazen we de bank op...

c'est de bonne guerre

dat zijn de regels van het spel
('het is van goede oorlog')

'Vechten voor de vrede, dat lijken de regels van het spel te zijn'.

In de uitspraak van Roland Barthes zit een flinke tegenstelling - hopelijk een paradox - tussen de begrippen 'vrede' en 'oorlog'. 

En wat die regels van het spel betreft, die zijn momenteel te reduceren tot het recht van de sterkste...

volgende keer:
proberen we het proportioneel te houden...

taper dans l'oeil

bij iemand in de smaak vallen
('in het oog tikken')

In de zeventiende eeuw kon van vrouwen die er aantrekkelijk uitzagen gezegd worden dat ze donnaient à la vue (lett. 'aan het zicht gaven'). In de negentiende eeuw werd het werkwoord donner vervangen door taper ('tikken, slaan') om het meer kracht te geven. Daarna kwam al snel de variant met l'oeil ('het oog'), de zetel van het zicht. Nu kan het ook gezegd worden van mooie dingen die je in het oog vallen. En ik mag toch aannemen dat het niet alleen meer geldt voor de hetero male gaze, maar voor de gaze in het algemeen, male of female...

volgende keer:
vragen we ons af wat een goede oorlog is...

en faire une pendule

schromelijk overdrijven
('er een pendule van maken')

Als je iets kleins opblaast tot grote proporties, zeg maar van een mug een olifant maakt, dan maak je er in het Frans of wel een hele kaas van (en faire tout un fromage) of een klok (en faire une pendule). Waarom juist deze twee voorwerpen? Dat blijft even gissen. Bij de kaas moet je misschien denken aan van die grote molenwielachtige kazen, maar die verwacht je eerder in kaasland Nederland dan in Frankrijk die vooral kleinere kazen produceert. En het maken van een klok lijkt me een precisiewerkje dat veel aandacht vereist. Maar laten we het niet groter maken dan het is...

volgende keer:
sla ik u een blauw oog...

dessins humoristiques : dépistage de cancer

voorkomen is beter dan genezen

- Gefeliciteerd! Het is een meisje.

= Kunnen we haar meteen een borstkankeronderzoek laten doen en preventief laten opereren?

volgende keer:
drinken we een druppel...