dessins humoristiques : c'est injuste

oneerlijk

De zwaarste schouders moeten de zwaarste lasten dragen...

Dat is zóóóóóó oneerlijk. 

Daarom stemmen de zwakke schouders massaal op 'verstandige' partijen, uit solidariteit met die arme mensen...

volgende keer:
doen we een bevolkingsonderzoek...

occuper le devant de la scène

in het midden van de belangstelling staan / gezet worden
('de voorkant van het podium bezetten')

... maar dan natuurlijk niet met je rug naar het publiek en met de schijnwerpers op je gericht. Ja, dan word je gezien...

volgende keer:
vinden we het niet eerlijk...

peloter en attendant partie

een balletje trappen / aan iemand zitten friemelen
('frunniken terwijl je op een potje wacht')

Tegenwoordig betekent peloter 'bevoelen, betasten, frunniken', maar het is afkomstig van het woord pelote, dat eigenlijk 'kluwen' of 'speldenkussen' betekent en van daaruit ook een soort voorloper van een bal voor verschillende sporten, zoals het jeu de paume waaruit het uiteindelijke tennis (dat woord komt trouwens van tenez, 'vang, pak aan', een veel gebruikte uitroep tijdens het jeu de paume) is ontstaan. Het jeu de paume heeft de taal veel uitdrukkingen opgeleverd, zoals al eerder besproken, en zo ook die van vandaag. In het jeu de paume werd de term peloter gebruikt voor het elkaar toespelen van de bal zonder dat het punten oplevert. Pas wanneer je de bal zo sloeg dat de ander hem niet terug kon spelen, leverde dat een punt op. Figuurlijk is het vervolgens allerlei nevenactiviteiten 'tijdens het wachten' aan gaan duiden en kennelijk was dat voor velen al in de achttiende eeuw aanleiding om een ander te gaan 'bepotelen'...

volgende keer:
gaan we op het podium staan...

inventaire à la Prévert

willekeurige opsomming
('inventaris op zijn Préverts')

De uitdrukking doet al snel denken aan ons 'een huishouden van Jan Steen' die gebaseerd is op de rommelige taferelen op de schilderijen van Jan Steen (1626-1679). Ook in de Franse uitdrukking is sprake van een verwijzing naar het werk van een kunstenaar, in dit geval de dichter Jacques Prévert (1900-1977). Om precies te zijn gaat het hier om zijn gedicht Inventaire -

een woord dat overigens niet alleen 'inventaris' maar ook 'opsomming' betekent - uit zijn beroemde bundel Paroles (1946) waarin sprake is van een tamelijk willekeurige opsomming van dingen:

Une pierre

deux maisons
trois ruines
quatre fossoyeurs
un jardin
des fleurs

un raton laveur

une douzaine d’huîtres un citron un pain
un rayon de soleil
une lame de fond
six musiciens
une porte avec son paillasson
un monsieur décoré de la légion d’honneur

un autre raton laveur

un sculpteur qui sculpte des napoléon
la fleur qu’on appelle souci
deux amoureux sur un grand lit
un receveur des contributions une chaise trois dindons
un ecclésiastique un furoncle
une guêpe
un rein flottant
une écurie de courses
un fils indigne deux frères dominicains trois sauterelles
un strapontin
deux filles de joie un oncle Cyprien
une Mater dolorosa trois papas gâteau deux chèvres de
Monsieur Seguin
un talon Louis XV
un fauteuil Louis XVI
un buffet Henri II deux buffets Henri III trois buffets
Henri IV
un tiroir dépareillé
une pelote de ficelle deux épingles de sûreté un monsieur
âgé
une Victoire de samothrace un comptable deux aides-
comptables un homme du monde deux chirurgiens
trois végétariens
un cannibale
une expédition coloniale un cheval entier une demi-
pinte de bon sang une mouche tsé-tsé
un homard à l’américaine un jardin à la française
deux pommes à l’anglaise
un face-à-main un valet de pied un orphelin un poumon
d’acier
un jour de gloire
une semaine de bonté
un mois de marie
une année terrible
une minute de silence
une seconde d’inattention
et…

cinq ou six ratons laveurs

un petit garçon qui entre à l’école en pleurant
un petit garçon qui sort de l’école en riant
une fourmi
deux pierres à briquet
dix-sept éléphants un juge d’instruction en vacances
assis sur un pliant
un paysage avec beaucoup d’herbe verte dedans
une vache
un taureau
deux belles amours trois grandes orgues un veau
marengo
un soleil d’austerlitz
un siphon d’eau de Seltz
un vin blanc citron
un Petit Poucet un grand pardon un calvaire de pierre
une échelle de corde
deux sœurs latines trois dimensions douze apôtres mille
et une nuits trente-deux positions six parties du
monde cinq points cardinaux dix ans de bons et
loyaux services sept péchés capitaux deux doigts de
la main dix gouttes avant chaque repas trente jours
de prison dont quinze de cellule cinq minutes
d’entracte

et…

plusieurs ratons laveurs.

(Jacques Prévert, Paroles, 1946)

volgende keer:
spelen we met een balletje...

à midi pétant

om twaalf uur precies / klokslag twaalf uur 
('om knallend 12 uur')

Péter betekent 'scheten laten', maar ook 'knallen, knetteren'. Vandaar ook dat het Franse woord voor een rotje, of knalvuurwerk pétard is. Weinigen onder ons zullen hun fysiek zo onder controle hebben dat ze altijd precies om twaalf uur 's middags een scheet kunnen laten, maar een kanon kan dat wel. In de achttiende eeuw werd er in het Palais Royal in Parijs een klein kanon opgesteld dat precies om twaalf uur 's middags afging en daarmee de Parijzenaren liet weten hoe laat het was. Toch is er niets dat deze theorie werkelijk ondersteunt. Waarschijnlijker is dat het gewoon een variant is van de al bestaande aanduidingen tapant ('een klap gevend') en sonnant ('klinkend'): à midi tapant, à midi sonnant. Ook in het Nederlands zeg je 'in één klap' om aan te geven dat iets op plotseling op één duidelijk moment gebeurt. Daar hoef je geen kanon voor op te stellen.

volgende keer:
bespreken we de inventaris van een dichter...

un ballon d'oxygène

ademruimte / een reddingsboei
('een zuurstofballonnetje')

Deze uitdrukking komt uit de medische wereld. Vijf jaar geleden overkwam het mezelf, toen ik met covid op de intensive-care-afdeling terechtkwam, al ging het in mijn geval niet om een ballonnetje maar om een hele zuurstoftank die voortdurend ververst moest worden.

volgende keer:
laten we een scheet om twaalf uur...

autopsie

autopsie

- Is het ernstig wat ik heb, dokter?

= Shit, stop de autopsie!

volgende keer:
dienen we zuurstof toe...

dessins humoristiques : assurance maladie

ziektekostenverzekering

- Nou ja, zeg!

o Wie is het?

- Mijn verzekering. Ze vragen me of het wel een goed idee is dat ik nog een keer opschep...

volgende keer:
doen we een autopsie...

tomber en carafe

in de kou blijven staan / met lege handen staan / met je mond vol tanden staan
('in karaf vallen')

Weer een uitdrukking uit de onuitputtelijke bron van de culinaire wereld. In het argot van de negentiende eeuw stond het woord carafe voor de mond. De uitdrukking werd aanvankelijk gebruikt voor een spreker die niet meer uit zijn woorden kon komen, een beetje dus als ons 'met je mond vol tanden staan'. Vervolgens breidde de betekenis van de uitdrukking zich uit naar iedereen die aan zijn lot wordt overgelaten.

volgende keer:
controleren we onze ziektekostenverzekering...

fendre la foule

zich een weg banen door de menigte
('de menigte splijten')

De zomer is nog ver weg, maar als de Tour de France weer de bergen in gaat, zien we ongetwijfeld weer deze taferelen waarin redders zich een weg moeten banen door een dichtopeengepakte menigte, met alle risico's vandien. Het lijkt wel of de coureur de menigte splijt als een soort ritssluiting.

volgende keer:
vallen we in een karaf...

mettre la viande dans le torchon

zich op één oor leggen / gaan slapen
('het vlees in de theedoek leggen')

Een merkwaardige manier om te zeggen dat je je bed opzoekt en weer een van de zeer vele Franse uitdrukkingen met een culinaire inhoud. In het Franse argot staat viande voor het menselijk lichaam en daarmee voor de hele persoon en torchon voor 'laken'. Je wikkelt het lichaam dus in de lakens. In de tweede helft van de negentiende eeuw luidde de uitdrukking nog rouler sa viande dans le torchon (lett. 'zijn vlees in de theedoek rollen').

volgende keer:
splijten we de menigte...

être appelé sous les drapeaux

onder de wapenen geroepen worden
('onder de vlaggen geroepen worden')

In de Nederlandse uitdrukking wordt het gewelddadige aspect benadrukt, in de Franse wordt gerefereerd aan vaderlandse gevoelens met de vlaggen als nationalistisch symbool. 

volgende keer:
verpakken we vlees in een theedoek...

couper dans le vif

straffe maatregelen nemen / het mes erin zetten / iemand in zijn wezen raken
('snijden in het leven(de vlees)')

De herkomst van de uitdrukking is onduidelijk, maar met een beetje invoelingsvermogen heb je meteen wel door dat het snijden in levend vlees pijn doet en de stap naar figuurlijke betekenissen als 'straffe maatregelen nemen' en 'iemand in zijn wezen raken' is dan snel gezet.

volgende keer:
gaan we vaandelzwaaien...

dessins humoristiques : crise bancaire

bankcrisis

De banken staan in het rood...

- We komen voor een lening!

- Fantastisch! En hoeveel kunt u ons lenen?

volgende keer:
snijden we in levend materiaal...

dessins humoristiques : tatillon

pietluttig

Sommige inspecteurs nemen de gezondheidseisen van keukens wel erg serieus...

volgende keer:
hebben we een bankencrisis...

il gèle à pierre fendre

het vriest dat het kraakt
('het vriest tot steen splijten')

We dachten misschien even dat het voorjaar begonnen was, maar het gaat weer vriezen. Als het echt stevig vriest, kunnen wij zeggen dat het vriest 'dat het kraakt'. Dan denken we misschien aan krakend ijs. In het Frans gaat het nog een stukje verder: daar horen en zien we stenen splijten ten gevolge van aanhoudende vrieskou. Zo'n steen splijt omdat het water dat in de steen is geïnfiltreerd uitzet als het bevriest. Aan de woordvolgorde van de uitdrukking kun je zien dat die niet van gisteren dateert. Inderdaad, de uitdrukking bestaat al sinds de zeventiende eeuw.

volgende keer:
zijn we pietluttig...

passer au laminoir

zwaar beproefd worden
('door de pletmolen gaan')

Een laminoir is een 'pletmolen' of zoals hier op het plaatje een pastamachine waarin pastadeeg geplet wordt door een wals. Wie een periode van zware beproevingen ondergaat, kan het gevoel hebben dat hij geplet wordt door het gewicht van de grote problemen.

volgende keer:
splijten we stenen...

qui a bu boira

eens een drinker, altijd een drinker
('wie gedronken heeft, zal drinken')

Wie eenmaal een verslaving heeft opgebouwd, schijnt daar nooit meer van af te komen. O.K., je kunt jezelf dwingen er niet aan toe te geven, maar je blijft er altijd gevoelig voor en velen blijven tot in lengte van dagen aan de slechte gewoonte vasthouden. Wat het drinken van alcohol betreft, is dat heel beknopt gezegd door van het werkwoord boire passé composé en futur simple achter elkaar te plaatsen.

volgende keer:
worden we platgewalst...

ne voir plus loin que le bout de son nez

niet verder (kunnen) kijken dan je neus lang is
('niet verder zien dan het puntje van zijn neus')

Iemand die geen vooruitziende blik heeft, geen goed onderscheidingsvermogen heeft of weinig scherpzinnig is, heeft geen wijde blik op de wereld en zijn omgeving, en blijft dus heel dicht bij zijn of haar directe waarneming, komt dus niet verder dan het puntje van zijn neus.

volgende keer:
zetten we het op een zuipen...

s'en lécher les babines

ergens van likkebaarden, watertanden
('zich de lippen ervan likken')

Wij mensen eten met bestek of als dat niet voorhanden is met onze vingers. Als we iets heel lekker vinden, kunnen we al onze vingers in het voedsel zetten en die daarna aflikken. Op andere primaten na plegen dieren niet met hun handen of voeten te eten, maar direct met de mond. Zij likken na afloop hun lippen af en waar een mens lèvres ('lippen') heeft, heeft bijvoorbeeld een hond babines.

volgende keer:
kijken we niet verder dan onze neus lang is...

sondage

peiling

- Hebt u vandaag alcohol gedronken?

= Luister, ik heb geen tijd om aan een opiniepeiling mee te doen.

volgende keer:
gaan we likkebaarden...

dessins humoristiques : au bout du gouffre

aan de rand van de afgrond

- Soldaten! We staan aan de rand van de afgrond...

Maar! Dankzij mijn plan, gaan we...

... een grote stap vooruit zetten!

volgende keer:
likken we onze vingers af...

glissons !

 

zand erover!
('laten we glijden')

In het noorden van het land was dit de afgelopen dagen geen afdoende maatregel meer om problemen te voorkomen. Er zat dus niets anders op dan uit te glijden of thuis te blijven.

Als je in het Frans niet verder op iets wilt ingaan, kun je voorstellen erover heen te glijden. Dan hebben we dat maar gehad.

volgende keer:
staan we aan de rand van de afgrond...

avoir un verre dans le nez

een stuk in je kraag hebben
('een glas in de neus hebben')

De Franse uitdrukking is gemakkelijker te begrijpen dan de Nederlandse. Dat je zo diep in het glaasje kijkt dat dat vast komt te zitten in je neus, is nog te snappen, al moet je wel heel ver weg zijn, als dat met de voet met het glas gebeurt zoals op het plaatje, maar een stuk in je kraag? Dat moet ik nog eens nazoeken.

volgende keer:
maken we een uitglijder...

s'en mordre les doigts

spijt hebben als haren op je hoofd
('zich de vingers ervan bijten')

Volgens de Nederlandse uitdrukking zou ik in de loop van de jaren steeds minder spijtgevoelens hebben gekregen, maar in het Frans is het nog altijd mogelijk. Het is inderdaad een gebaar dat sommigen maken bij een intens gevoel van schaamte. Je kunt je ook de haren uit het hoofd rukken. Heb ik me dan in het verleden te schuldig gevoeld?...

volgende keer:
hebben we iets in de neus...

faire des ravages

harten breken / verwoestingen aanrichten
('verwoestingen maken')

Faire des ravages kan zowel de letterlijke betekenis 'verwoestingen aanrichten' hebben als de figuurlijke van 'harten breken'. In de letterlijke betekenis wordt het vooral gezegd bij schade die wordt aangericht door natuurrampen. In figuurlijke zin komt de uitdrukking vaak voor in het domein van de politiek maar vooral ook op het gebied van de liefde. Het kan indirect ook iets zeggen over de verleidelijke schoonheid van bijvoorbeeld een jongeman, die zo knap is dat het niet anders kan dat hij in de loop van zijn leven vele harten gebroken heeft van mensen die verliefd op hem werden maar daarin werden teleurgesteld.

volgende keer:
bijten we ons op de vingers...

être sur le sable

aan de grond zitten / zonder werk zitten
('op het zand zijn')

De uitdrukking komt uit de scheepvaart en bestaat al sinds de achttiende eeuw. Als een schip strandt, dan is er geen beweging meer in te krijgen, je kunt niets meer. Zeelieden gingen het gebruiken als een metafoor voor blut zijn, later ging het steeds meer gebruikt worden in de zin van 'zonder werk zitten'.

volgende keer:
richten we verwoestingen aan...

dessins humoristiques : rouvrez les musées !

open de musea weer!

We zijn het na 5 jaar al weer bijna vergeten, maar toen klonk deze schreeuw (althans bij mij) nog vaak oorverdovend...

volgende keer:
gaan we in het zand zitten...