jouer les maquerelles

koppelaarster spelen / zich bemoeien met andermans liefdesleven
('de bordeelhoudsters spelen')

Een maquereau is een 'makreel', maar ook een 'pooier'. Het vrouwelijke maquerelle wordt niet gebruikt om de vis aan te duiden, maar wel voor de hoerenmadam. 

Ik heb me vaak het hoofd gebroken over wat nou de overeenkomst is tussen een souteneur en een makreel. Het antwoord lijkt te liggen in onze eigen taal. Het woord maquereau is waarschijnlijk een verbastering van ons 'makelare'. Een makelaar is ook een bemiddelaar tussen twee partijen. 

Hoe de vis aan zijn naam komt, is niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk heeft het een andere, onbekende etymologische oorsprong. Daarnaast ontstond een volksetymologische verklaring die niet waarschijnlijk is en die juist de andere kant op ging: makrelen zouden tijdens hun trektochten haringen begeleiden en daarbij mannetjes en vrouwtjes bij elkaar brengen. Volgens deze volksetymologie zouden de vissen hun naam dus juist aan de pooiers ontlenen. Een kip-en-ei-kwestie dus, maar volgens taalkundigen berust die op toeval.

volgende keer:
zijn we ongelukkig...

perdre le goût du pain

doodgaan / het tijdelijke met het eeuwige verwisselen
('de smaak van het brood verliezen')

Sinds het plotselinge en zeer onverwachte overlijden van mijn lieve broer twee weken geleden heb ik een beetje de smaak van lekker eten verloren en mijn broer zal in ieder geval niet meer genieten van een smakelijk kakelvers brood.

Dat is dan ook precies de verklaring voor de herkomst van deze informele, licht archaïsche metaforische uitdrukking voor overlijden. Waarom brood? Brood is natuurlijk eeuwenlang een van de belangrijkste voedingsmiddelen geweest voor arm en rijk, dat symbool stond voor het dagelijks leven en wat je nodig had om in leven te blijven. Wie stierf, at geen brood meer.

Le vieux monsieur a perdu le goût du pain à l'âge de quatre-vingt-dix ans ('De oude man is op 90-jarige leeftijd overleden').

Er bestaat ook een variant met faire ('laten'):

Cette brute voulait lui faire perdre le goût du pain ('Die bruut wilde hem vermoorden', lett. 'hem de smaak van het brood doen verliezen').

volgende keer:
staat er makreel op het menu...

manger comme quatre

eten als een paard
('eten als vier')

Het kan overigens nog erger... toen ik in Brazilië was en per ongeluk één maaltijd bestelde in een restaurant, kreeg ik een hoeveelheid vlees voorgeschoteld waar zes mensen nog meer dan genoeg aan zouden hebben gehad. Je kon daar dan ook kwart- en zesde porties bestellen, bleek achteraf.

De uitdrukking kan zowel bewonderend als licht spottend worden gebruikt.

volgende keer:
verliest het brood zijn smaak...

faire et défaire, c'est toujours travailler

werk is werk, ook als je het over moet doen
('doen en ongedaan maken, het is nog steeds werken')

Op het schilderij zie je Penelope die de lijkwade van haar lang vermiste man Odysseus weeft, terwijl vele jongemannen haar het hof maken. Zij heeft beloofd opnieuw in het huwelijk te treden als ze haar lijkwade heeft voltooid, maar iedere nacht haalt ze het weefwerk weer uit elkaar.

Je gebruikt de uitdaging van vandaag wanneer iemand iets maakt, uitvoert of organiseert, en het vervolgens weer moet veranderen, afbreken of opnieuw moet doen. Bijvoorbeeld: je ruimt je kamer helemaal op, maar iemand maakt er meteen weer een rommel van. Je kunt dan zeggen: Faire et défaire, c'est toujours travailler ! De uitdrukking wordt dus vaak ironisch gebruikt. Je bent druk bezig, maar uiteindelijk schiet je er weinig mee op.

volgende keer:
eten we voor vier...

bien mal acquis ne profite jamais

gestolen goed gedijt niet
('goed verworven goed profiteert nooit')

Na een gedwongen pauze door een bijzonder ingrijpende gebeurtenis probeer ik de draad weer op te pakken. Het spreekwoord van vandaag vindt zijn oorsprong in de Oudheid en in de Bijbel. Redenaar Cicero gebruikte in een van zijn toespraken de spreuk Male parta male dilabuntur wat betekent 'wat op slechte wijze is verkregen, gaat op slechte wijze weer verloren'. En in het boek Prediker 10:2 staat dat schatten die door slechtheid zijn verkregen, geen werkelijk vordeel opleveren. De huidige formulering in het Franse spreekwoord dateert uit de zestiende eeuw.

volgende keer:
zijn we nog steeds aan het werk...

en prendre plein les gencives

er flink van langs krijgen
('er het tandvlees vol van nemen' / 'het vol voor je tandvlees krijgen')

Dit is een informele, beeldende uitdrukking die betekent dat je een flinke klap krijgt, het zwaar te verduren krijgt of een stortvloed aan kritiek, verwijten of problemen over je heen krijgt.

Pendant la réunion, j'en ai pris plein les gencives. 'Tijdens de vergadering heb ik flink op mijn kop gekregen'.

Avec cette défaite, l'équipe en a pris plein les gencives. 'Door die nederlaag heeft het team een flinke dreun gekregen'.

De uitdrukking is in feite een wat specifiekere variant van en prendre plein la figure of en prendre plein la gueule waarin figure en gueule allebei voor het hele gezicht staan.

volgende keer:
vragen we ons af hoe je aan die mooie spullen komt...

fermer l'écurie une fois les chevaux enfuis

Als het kalf verdronken is, dempt men de put
('de stal sluiten als de paarden al ontsnapt zijn')

In het Frans bestaat een even beeldend gezegde als in het Nederlands om aan te geven dat er pas een oplossing voor problemen wordt gezocht op het moment dat de schade al is aangericht, en beide uitdrukkingen komen van het landleven.

Paarden waren uiteraard kostbaar en een stal was bedoeld om ze veilig binnen te houden. Als de paarden eenmaal ontsnapt of gestolen waren, had het weinig zin de stal alsnog af te sluiten.

volgende keer:
krijgen we het op ons tandvlees...