Zoals wel eerder opgemerkt is het hart vaak niet alleen gezien als zetel van emoties, maar ook van moed en verstand. Als wij zeggen 'Heb het hart niet om...' dan bedoelen we ook dat iemand vooral niet het lef moet hebben om iets te doen. Dus als je plotseling het hart mist, dan betekent dat niet dat je geen hart voor de zaak hebt, maar dat je de moed bent verloren.
volgende keer:
laat nog even op zich wachten. Vanaf morgen ben ik ruim een maand in Zweden.
'Om milieuvriendelijk te reizen, kiezen ze voor de kayak'.
- Nu wachten we gewoon tot het gaat regenen...
Fijne vakantie!
(Binnenkort ben ik een maand in Zweden)
volgende keer:
heb het hart niet...
Misschien een uitdaging voor u... ik kwam er even niet uit, maar ook AI lukte het niet dit woordgrapje in het Nederlands weer te geven met behoud van de connotatie...
Dus eerst maar even letterlijk vertaald en dan verklaard:
- Ik vind het heerlijk om een kopje thee voor mezelf te zetten.
= Ik ook, maar ik spel het anders.
Dame 2 zou het waarschijnlijk liever als volgt spellen: J'adore me faire monter, ofwel: 'ik vind het heerlijk om (lett.) bestegen (genomen) te worden'.
volgende keer:
gaan we een stukje varen...
Het is een wat respectloze manier van spreken, maar ja, dat is met name veel mannen nu eenmaal niet vreemd, dus waarom zouden we deze veel gebezigde taal uit de weg gaan?
De me in de uitdrukking is een zogenaamde 'ethische datief', die wordt toegevoegd om de uitdrukking wat meer nadruk of een informele toon te geven. In het Nederlands kennen we dat ook, bijvoorbeeld in een uitdrukking als: 'het is me wat'. Taper betekent letterlijk 'slaan' of 'raken' en in de Franse spreektaal zoiets als 'ergens hard tegenaan gaan' of 'iets aanpakken', wat al snel een seksuele lading kan krijgen en dan dus van het harde en niet zo zeer tedere soort.
volgende keer:
gaan we fermenteren...
Wat gooit het? En verwijst namelijk naar iets wat gegooid moet worden. Het gaat om sap, tenminste het gaat om het Franse woord jus, wat 'sap' betekent, denk maar aan jus d'orange. De uitdrukking van vandaag is een verkorting van jeter son jus (lett. 'zijn sap gooien') uit het begin van de twintigste eeuw, dat 'allure hebben' of 'heel elegant zijn' betekende. Jus moet je dan figuurlijk opvatten als 'de essentie' van iets. Denk ook aan vleesjus, waarin de beste en geraffineerdste smaken van het vlees geconcentreerd zitten. En dat gooi je als het ware in iemand anders gezicht. Tja, je moet het niet al te letterlijk voor je zien, maar het valt wel op...
volgende keer:
slaan we erop los...
Minstens één keer had ik letterlijk zo'n ervaring: toen ik op de grens van Brazilië en Argentinië met een rubberbootje achter een van de indrukwekkende Iguaçu-watervallen voer, kon ik door de oerkracht van het neerstortende water geen ademhalen. Maar ook puur door de overrompelende schoonheid van iets of iemand kan je adem stokken in de keel.
volgende keer:
gooien we er weer een nieuwe uitdrukking in...
De uitdrukking is een metafoor die teruggaat op de letterlijke betekenis van lâcher une bombe: een bom laten vallen vanuit een vliegtuig. In de twintigste eeuw, vooral na de twee wereldoorlogen, werd het beeld van een vallende bom sterk verbonden met plotselinge, ingrijpende gebeurtenissen. Van daaruit ontstond het figuurlijke gebruik van een bom die staat voor iets wat een enorme schok veroorzaakt. Lâcher (lett. 'loslaten, laten vallen') suggereert dat iemand die schokkende informatie bewust naar buiten brengt.
volgende keer:
hebben we een adembenemende bijdrage...
Deze uitdrukking bestaat al sinds de zeventiende eeuw en klinkt nog wat radicaler dan het eenvoudige ça change tout ('dat verandert alles'). Le tout is het geheel. Stel je dus voor dat iets in zijn geheel van het ene geheel van dingen of eigenschappen verandert in een ander geheel van dingen of eigenschappen. Er blijft dus geen greintje ongewijzigd.
volgende keer:
vallen er weer bommen...
Verlangt er nog iemand terug naar de coronatijd, waarin we zo vaak thuiswerkten?
- Mijn schoonmaakster doet aan thuiswerk.
= U opent het kastje onder het aanrecht, pakt het schoonmaakmiddel en de groene zeep...
... de dweilen liggen in de linkerla.
volgende keer:
verandert alles...
Wie durft er nog in sprookjes te geloven?
- Geen gezondheidscertificaat, dan ook geen kus...
volgende keer:
gaan we weer thuiswerken...
Fluit spelen is jouer de la flûte. Kun je ook twee fluiten tegelijk spelen? In sommige landen wel, zoals in het oude Griekenland en tegenwoordig nog in Zuid-Oost-Azië, maar in de uitdrukking van vandaag gaat het niet om fluiten, maar om benen, die net als fluiten langwerpig zijn. Als je er snel vandoor gaat, speel je dus met je benen, of zoals wij gewoon zeggen, neem je de benen.
volgende keer:
kussen we de prins wakker...
Als je denkt dat iets weinig kans van slagen heeft, zul je niet bereid zijn veel geld erop in te zetten bij een weddenschap. Zo kun je zeggen: Je ne donne pas cher de ses chances, 'Ik geef hem/haar weinig kans'. Een bekende met een dubbele metafoor is Je ne donne pas cher de sa peau (lett. 'ik geef niet duur om zijn/haar huid') wat betekent dat je bang bent dat de ander het er niet levend van af zal brengen.
volgende keer:
gaan we fluitspelen...
Er bestaan allerlei soorten misbruik. De poster hiernaast onderscheidt alleen al 12 soorten. En allemaal zijn ze te gek voor woorden. In het Nederlands klinkt het vreemd om 'misbruik' in deze betekenis te gebruiken, maar in het Frans is het heel gewoon. De laatste tijd hoor je ook de variant c'est abusé (lett. 'het is misbruikt') in dezelfde betekenis.
volgende keer:
hebben we een dure bijdrage...
Volgens het nieuwsbericht is Spanje op weg warmterecords te breken. Bij en passe de gaat het om een ontwikkeling die al gaande is en die waarschijnlijk zal uitmonden in het genoemde resultaat. Een passe (van het werkwoord passer, 'doorgaan') betekende in middeleeuws Frans 'doorgang', 'overgang' of 'beslissende stap'. Vandaar ook het paspoort (passeport) dat je een vrije doorgang garandeert van het ene naar het andere land. Een mot de passe is een 'wachtwoord' dat je ook weer toegang geeft tot bepaalde plekken, tegenwoordig met name op het internet.
volgende keer:
is er sprake van misbruik...
Eigenlijk kan ik uitdrukkingen met 'kaarten' niet meer aanhoren sinds er een idiote criminele machtswellusteling in het Witte Huis zit die overal de kaarten voor in handen denkt te hebben. Of dat ook werkelijk het geval is, is maar de vraag, maar je kunt hem in ieder geval niet verwijten dat hij zijn kaarten tegen de borst houdt. Integendeel, hij verricht zijn criminele en corrupte daden in het volle daglicht.
volgende keer:
pas ik...
- 'Denk jij dat het mogelijk is om zonder smartphone te leven?'
= 'Ik weet het niet. Vraag het Google!'
volgende keer:
laten we onze kaarten niet zien...
Oekraïne en de NAVO
- Ga ervoor! We dekken je!
volgende keer:
proberen we te leven zonder onze smartphone...
Vandaag weer een 'valse-vriend-uitdrukking'. Wij zouden misschien meteen denken aan 'zich het hoofd breken', maar dat betekent de uitdrukking dus niet. Casser betekent inderdaad 'breken' of 'kapot maken' en kan ook figuurlijk gebruikt worden. Het wordt ook in combinatie met verschillende lichaamsdelen gebruikt. Een casse-cou ('breekt-hals') is een 'waaghals' die 'halsbrekende' toeren uithaalt. Iets wat casse-pied (lett. 'breekt-voet', maar pied kan ook 'plezier' betekenen) is 'vervelend' of 'sfeerbedervend': het maakt de sfeer kapot. En als iemand je maar aan het hoofd blijft zeuren, kun je het gevoel krijgen dat je hoofd op het punt staat de exploderen. Je kunt het gewoon niet meer aanhoren, het maakt je hoofd kapot.
volgende keer:
zoeken we dekking...
Tu es arrivé cinq minutes en retard ? Ça ne casse rien. ('Was je vijf minuten te laat? Dat geeft niets').
Dat is tegenwoordig een veel gebruikte betekenis van ça ne casse rien. Je maakt niks kapot met zo'n kleine misstap.
Eigenlijk is het een verkorte vorm van de veel gebruikte uitdrukking Ça ne casse pas trois pattes à un canard (lett. 'dat breekt geen drie poten van een eend', wat heel bijzonder zou zijn, want een eend heeft immers maar twee poten). Deze uitdrukking, eerder in dit blog besproken, betekent 'daar is niks bijzonders aan'. In ça ne casse rien wordt die uitzonderlijke driepotigheid van een eend niet meer vermeld, en daardoor kan misschien ook de algemene betekenis 'het geeft niets' erbij zijn gekomen.
volgende keer:
hebben we een hoofdbrekende uitdrukking...
Rijm doen het altijd goed in korte uitdrukkingen en de betekenis kan dan helemaal ondergeschikt zijn. Denk maar aan de Nederlandse voorbeelden 'aju paraplu' of 'helaas pindakaas'. Je voelt het al aan, het is een uitdrukking die je vooral onder vrienden gebruikt en niet in formele situaties.
volgende keer:
proberen we niets te breken...
Het komt altijd heel nauw met voorzetsels. À dos is niet 'op de rug' (dat zou gewoon zijn sur le dos), maar betekent 'achter iemands rug' dus letterlijk, niet 'achter de rug' in de zin dat iets voorbij is, maar 'iemand achter je laten'. Figuurlijk kan het dan betekenen dat je iemand 'achterlaat' omdat die een andere richting uitgaat dan jijzelf, er andere opvattingen op nahoudt dan jijzelf. En als je elkaar dan 'niet meer kunt vinden', dan maak je de ander feitelijk tot een soort vijand, je jaagt die tegen je in het harnas en je zou dan natuurlijk ook kunnen denken: 'je kunt mijn rug op!'....
volgende keer:
mag je je gelijk halen...
Je hebt het vast wel eens meegemaakt: je zet je tanden in een frisse appel en trekt ineens een vies gezicht omdat je stuit op een rotte plek van binnen. Als daar dan ook nog een worm uit kruipt, is de sensatie compleet. Je kunt er nog omheen eten, maar meestal is de lust je al vergaan. Het rottingsproces is begonnen en is niet meer te stoppen. De uitdrukking werd voor het eerst gebruikt in 1944 met betrekking tot de onvermijdelijke val van Adolf Hitler.
volgende keer:
kun je mijn rug op...
Ja, leuk, zo'n livestream...
volgende keer:
verwijderen we een rotte appel...
'Het werk is niet voltooid zolang niet alles op papier staat'.
(behalve dan in Japan en Zuid-Korea...)
volgende keer:
zetten we de camera uit...
Hebban olla uogala nestas hagunan hinase hic enda thu? Ik moest meteen aan onze 'eerste' Nederlandse zin denken toen ik deze uitdrukking tegenkwam. Je zou ook denken dat het betekent 'een nestje bouwen voor iemand', maar dat is niet het geval. De foto mag misschien ook enigszins verrassend zijn, maar in het Frans is niche niet alleen de benaming voor een (vogel)nest, maar ook voor een hondenhok. Daar heb ik u toch maar mooi twee keer beetgenomen. De uitdrukking betekent inderdaad 'iemand een poets bakken' en is ook net zo gedateerd als die Nederlandse variant. Tegenwoordig zul je eerder zeggen jouer un tour of faire une blague als je met iemand een onschuldige grap uithaalt. Waarschijnlijk komt het woord niche in de uitdrukking niet van het woord dat 'nest', 'hondenhok' of 'nis' betekent, maar van het werkwoord nicher dat vroeger 'de dwaas uithangen' of 'zich als een sukkel gedragen' betekende. Ook wordt wel geopperd dat het een vervorming van het woord nique zou zijn, dat 'spot', 'iemand voor gek zetten' betekent en ook bestaat in faire la nique à quelqu'un met dezelfde betekenis.
volgende keer:
hopen we op een einde van de oorlog...
Devoir betekent 'moeten', maar ook '(ver)schuldig(d) zijn'. Je vous dois cent euros betekent bijvoorbeeld 'ik ben je 100 euro schuldig'. En als je een belofte hebt gemaakt, ben je ook verschuldigd die belofte na te komen.
volgende keer:
bouwen we een nest...
Tegenwoordig maken we een playlist op Spotify en kunnen we een hele avond naar een eigen muzieksamenstelling luisteren, maar in de jaren tachtig moesten we steeds na een minuut of 20 (of eerder al) uit onze stoel komen om de plaat om te draaien of een andere plaat op te zetten. En vaak moesten we al eerder de naald oppikken als de plaat bleef hangen. In een gesprek kan dat figuurlijk ook gebeuren: iemand is maar niet van zijn stokpaardje af te krijgen en blijft dezelfde dingen herhalen. Dan is het goed om van gespreksonderwerp te veranderen en dus een andere plaat op te zetten.
volgende keer:
maken we een belofte...
Je bent à pied d'oeuvre als je aanwezig bent op de werkplaats, klaar om aan de slag te gaan. Het verwijst naar de tijd van de werkplaatsen van ambachtslui. Figuurlijk betekent de uitdrukking dat iemand betrokken is bij zijn of haar werk en graag de handen uit de mouwen steekt.
volgende keer:
zetten we een andere plaat op...
... behalve de worst, die heeft er twee.
Dit komt in het Nederlands niet over, maar in het Frans betekent fin zowel 'eind', 'uiteinde' en 'doel'.
volgende keer:
gaan we weer aan de slag...
'Ik proef de wijnen van 5 continenten. Het is mijn reis om de wereld in ballons.'
Dat klinkt als tour du monde en ballon ('wereldreis in een luchtballon') maar een ballon is ook een wijnglas...
volgende keer:
gaan we tot het eind...
Bij deze uitdrukking moet ik meteen denken aan Hyacinth Bucket uit de beroemde Britse serie Keeping up appearances. Voor ons niet-Fransen kan het al als een upgrade voelen om onze namen te verfransen. Zo werd Bucket ('emmer') Bouquet, wat veel chiquer klinkt. Fransen hebben die optie niet, al kunnen zij naar ons toe natuurlijk juist de schijn ophouden. Zo heten de gerenommeerde tragedieschrijvers Pierre Corneille en Jean Racine in hun eigen taal letterlijk vertaald gewoon Piet Kraai en Jan Wortel en Thierry Baudet klinkt in het Frans zelf als Theo Ezel.
volgende keer:
maken we een reis om de wereld...
De neus is een deel van ons gezicht dat altijd zichtbaar is. In figuurlijke zin is iets dat aan onze neus voorbijgaat dus juist iets dat aan onze aandacht ontsnapt. Dat is althans de verklaring die taalkundigen geven voor deze uitdrukking die inmiddels zo'n tweehonderd jaar in onze beide talen bestaat.
volgende keer:
stoten we onze neus tegen een deur...
Als wij iemand bij de neus nemen, dan bedriegen of foppen wij die persoon, in het Frans breng je hem helemaal onder jouw invloed zodat hij of zij precies doet wat jij wilt. Wil je in Frankrijk iemand bij de neus nemen, dan zet je hem of haar in een bootje: mener quelqu'un en bateau.
volgende keer:
lopen we onder de neus door...
Bij de formatie van een van de vorige kabinetten zei de leider van de Christenunie dat hij een meloen had moeten slikken. Dat lijkt me eerlijk gezegd - in zijn geheel met schil en al - anatomisch onmogelijk. Dat is misschien niet het geval met een pad, maar aangenaam lijkt me dat zeker niet. Waarom nou juist de pad? Het zou met een eerder volksgeloof te maken kunnen hebben waarin de pad werd geassocieerd met ongeluk, gif en magische krachten. Denk maar aan Catweazle die ook een pad als kompaan had. Er werd wel gedacht dat je door een pad in te slikken je angsten kon overwinnen of een moeilijke situatie kon leren accepteren, wat op termijn zou leiden tot een verbetering van de omstandigheden.
volgende keer:
nemen we u bij de neus...
"Ja, nu is het wel genoeg! Je brengt te veel tijd door met mensen!
Straks word je nog debiel!"
- "Pfff..."
volgende keer:
hebben we iets te slikken...
'Sinds ik een gitaar op mijn jas heb laten printen kan ik me heel discreet in mijn kruis krabben...'
volgende keer:
kijken we op onze smartphone...
De uitdrukking van vandaag is eigenlijk een onderdeel van een langer spreekwoord, nl. quand le coeur n'y est pas, les mains ne sont pas habiles, waarmee je in feite zegt dat er niets uit je handen komt, als het hart niet meedoet. Het hart kan symbool staan voor veel zaken, in dit geval is dat voor motivatie en plezier in je werk.
volgende keer:
hebben we last van jeuk...
Vandaag horen mijn leerlingen en met hen alle eindexamenkandidaten in Nederland of ze hun diploma gehaald hebben of dat het examen hun beroepskansen (voorlopig) verpest heeft. Spannende dag dus. Heb je eenmaal je diploma, en kies je later voor een ander beroep dan waar je eigenlijk voor opgeleid was, heb je dan daarmee je diploma verpest? Dat is de vraag die op het plaatje met nee beantwoord wordt. Maar ga je in dat beroep onder de algemeen geaccepteerde prijs werken om maar opdrachten voor jezelf binnen te halen ten koste van anderen, ja, dan verpest je het beroep voor iedereen, dat is de gedachte onder de uitdrukking van vandaag.
volgende keer:
is het hart er even niet bij...
Een kool is eenvoudig maar gezond voedsel waar niet iedereen misschien meteen lyrisch van wordt maar wat al flink meer smaak krijgt als je hem in vet gaar laat stoven. De uitdrukking van vandaag is dan ook in die betekenis voor het eerst te vinden in het werk van François Rabelais waarin gulzige reuzen de hoofdrol spelen. Door je kool met vet te bereiden, haal je je voordeel uit eenvoudige zaken. Tegenwoordig is de culinaire betekenis uit de uitdrukking verloren en heeft de uitdrukking vooral een negatieve bijbetekenis gekregen, nl. die van persoonlijk gewin halen ten koste van een ander. Het dichtst in de buurt komt daarom misschien ook ons 'een slaatje uit iets slaan', waarbij we dan het slaatje ook op een culinaire manier kunnen lezen.
volgende keer:
verpesten we het vak...
Tegenwoordig zijn we gewend aan mouwen die onze armen nauw omsluiten, maar lange tijd waren pofmouwen in de mode die dan ook gebruikt werden om dingen in te verbergen zoals een geldbeurs, zodat je snel iets 'onder de hand' had wanneer je het nodig had. Figuurlijk kun je dat zeggen van een persoon die je gemakkelijk kunt manipuleren (wat overigens letterlijk ook 'met de hand bewerken' betekent).
volgende keer:
komt er nog wat anders uit de mouw...
Of het klopt weet ik niet, maar ik heb eens gelezen dat uit een onderzoek bleek dat openbare damestoiletten smeriger zijn dan herentoiletten, terwijl het vrijwel uitsluitend heren zijn die hierop worden aangesproken. Deze advertentie wijst iedereen op diens verantwoordelijkheid:
'Heren
Kom dichterbij staan, hij is misschien korter dan u had gedacht.
Dames
Gelieve tijdens de hele voorstelling te blijven zitten.'
volgende keer:
komt de aap uit de mouw...
"Als je op de toiletpot pist, maak ik hem schoon met je tandenborstel."
volgende keer:
meer WC-humor...
Ja, dat is wel een onderwerp waar je eindeloos over kunt discussiëren, over hoe je de wereld zo kunt veranderen dat hij beantwoordt aan je idealen, of je nu ideoloog, utopist, terrorist of revolutionair bent. Of zullen we hem maar gewoon de gelegenheid geven te laten doordraaien? Daarover kun je dan weer eindeloos discussiëren...
volgende keer:
gaan we de wc schoonmaken...
'Een peuk roken, dat is je weg plaveien naar het paradijs...'
'... Ja, dus als je wiet rookt, dan leg je een gazon aan?'
De woordspelletjes gaan helaas verloren in het Nederlands. Het werkwoord goudronner (hier vertaald als 'plaveien') betekent letterlijk 'teren' of 'asfalteren' en de eerste betekenis van het woord herbe ('wiet') is 'gras'. Vandaar dus...
Een clope is het meest gebruikte Franse straattaalwoord voor 'sigaret'. Een peuk in de letterlijke zin van een (haast) opgerookte sigaret is een mégot.
volgende keer:
scheppen we de wereld nog een keer...
Ouvrir un compte en ligne betekent 'online een rekening openen' of 'een online rekening openen') maar wat is eigenlijk een ligne de compte ? Voor zo ver ik weet komt het alleen in deze uitdrukking voor. Een ligne is een 'lijn' of een 'regel' en een compte staat voor 'een rekening' of 'het tellen'. Moet ik me gewoon voorstellen dat je met een aantal mensen in een rijtje gaat staan om te worden geteld? Dat betekent in ieder gevel wel dat je meetelt. En dat gold nooit voor mij tijdens de gymles. Bij de waarschijnlijk goed bedoelde maar traumatisch uitwerkende methode waarbij twee leerlingen om beurten klasgenoten moesten aanwijzen om hun team te vullen, bleef ik altijd als laatste over. De leraar moest mij dan aan een van beide teams toewijzen, dat vervolgens heftig ging protesteren. Nee, ik telde duidelijk niet mee.
volgende keer:
geven we toe aan een slechte gewoonte...
Dat is toch al gauw een aantal miljarden jaren, maar zoals het in het Frans wordt geformuleerd ga je je toch afvragen wat de wereld dan was voordat het de wereld was...
volgende keer:
gaan we lijntjes tellen...
Het woord pompon klinkt als ons 'pompoen' en heeft waarschijnlijk ook dezelfde oorsprong, al noemen de Fransen een pompoen een citrouille. Een pompon is een bolletje van stof, bijvoorbeeld bovenop een hoofddeksel. Het is dus het letterlijke hoogtepunt van een hoed of pet, maar kan er tegelijkertijd ook een beetje belachelijk uitzien. En dat is precies ook wat er gebeurt bij de uitdrukking c'est le pompon (of avoir le pompom) die namelijk vaak ironisch of spottend wordt gebruikt of in absurde situaties.
volgende keer:
vragen we ons af hoe lang de wereld al bestaat...