un tiens vaut mieux que deux tu l'auras

beter één vogel in de hand dan tien in de lucht
('één houd is meer waard dan twee je zult het hebben')

Een heel merkwaardige zinsbouw die weer een oude oorsprong verraadt. Veel Fransen schrijven de uitdrukking dan ook fout en lezen en verstaan het als un tien ('één van jou'), maar het gaat echt om de werkwoordsvorm tiens ('houdt, hebt'). Er wordt wel hetzelfde mee bedoeld: 'iets wat je al hebt, is meer waard dan iets wat je nog zou kunnen hebben'. Er bestaan ook enkele varianten op deze uitdrukking, zoals il ne faut pas lâcher la proie pour l'ombre ('je moet de prooi niet loslaten voor de schaduw') en mieux vaut l'oeuf maintenant que la poule plus tard ('beter nu het ei dan later de kip'). Wees dus blij met wat je hebt...

volgende keer:
Hoe noem je in het Frans een huis-, tuin- en keukenmiddeltje?

tant qu'à faire

nu ik toch bezig ben...
('zolang te doen')

Deze uitdrukking is een variant van het al eerder besproken tant qu'on y est (tant que j'y suis, etc.) Zo zal de graffitikunstenaar ook gedacht hebben: och, nu ik hier toch bezig ben, kan ik net zo goed die boom of die struik in mijn tekening verwerken. Je gebruikt de uitdrukking dus om aan te geven dat je al met iets bezig was en dan daarom meteen maar iets anders kunt gaan doen. In veel gevallen wordt de uitdrukking overigens ironisch of enigszins negatief bedoeld.

volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'beter één vogel in de hand dan tien in de lucht'?

il fallait s'y attendre

Dat was te verwachten
('je moest het verwachten')

Over de humor valt te twisten, maar in ieder geval hebben ze hun best gedaan op de nodige woordspelletjes: 'Het was te verwachten. Vanochtend hebben 5 individuen met een alpinopet en zwaar bewapend met worsten en wijn een moskee aangevallen door worsten van (groot kaliber) puur varkensvlees en flessen wijn te gooien. De terroristen verdwenen weer terwijl ze 'Ga naar de bar (Allez au bar, woordspel op Allah-uh-akbar) riepen. De beweging Alla Péro (woordspel op à l'apéro ('n aperitiefje) en Allah) heeft de aanslag opgeëist.

volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans: 'nu ik toch bezig ben' ?

hoe vertaal je 'blik' in het Frans?

boîte - canette - conserve - coup d' oeil - fer-blanc - horizon - oeil - pelle à poussière - regard 

Ons woord 'blik' kan verschillende betekenissen hebben. Laten we meteen twee hoofdbetekenissen uit elkaar houden: 'blik' kan duiden op een oogopslag of het kan een materiaal aanduiden. In de eerste betekenis gebruik je in principe het woord regard en soms het woord oeil ('oog'). Zo is een 'smekende blik' un regard suppliant en een 'doordringende blik' un regard perçant. Een 'geoefende blik' kun je ook een oeil exercé noemen en als je ergens 'een blik op werpt' dan zeg je jeter un coup d'oeil sur. Wil je je blik verruimen, dan kun je élargir son horizon ('zijn horizon verbreden').
Blik in de betekenis 'plaatstaal' is fer-blanc (lett. 'wit ijzer'). Een blik waarin je iets kunt bewaren is dan ook une boîte en fer-blanc, maar meestal wordt dat en fer-blanc gewoon weggelaten: une boîte de légumes ('een blikje groenten'), une boîte de biscuits ('een blik koekjes'). 'Groenten uit blik' kun je des légumes en boîte noemen of des légumes en conserve. Ook een 'blikje cola' is une boîte de coca, al wordt bij blikjes frisdrank en bier steeds vaker het woord canette gebruikt. 
En dan hebben we natuurlijk nog 'stoffer en blik': pelle et balayette, waarbij de pelle (verkort voor pelle à poussière) het blik is en de balayette (lett. 'bezempje, vegertje') de stoffer. 

volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'ja, dat was te verwachten' ?

travailler pour le roi de Prusse

voor de kat zijn k.. werken
('voor de koning van Pruisen werken')

Als je hard moet werken voor niets of moet werken zonder dat je er voor betaald krijgt, kan er in het Frans gezegd worden dat je voor de koning van Pruisen werkt. Maar om welke Duitse koning hebben we het dan en waarom? Er circuleren tenminste drie verklaringen. De eerste veronderstelt dat huursoldaten aan het begin van de achttiende eeuw werkelijk belachelijk onderbetaald werden door het Pruisische hof.
Een tweede verklaring wordt gevonden in een liedje uit 1757 waarin de spot werd gedreven met de nederlaag van de prins van Soubise in Rossbach. In dat liedje komt de versregel Il a travaillé pour le roi... de Prusse voor.
Maar door velen wordt aangenomen dat het om een specifieke Pruisische koning ging, nl. Frederik-Willem de Eerste (afgebeeld op het plaatje), vader van Frederik de Tweede, de overwinnaar van de slag bij Rossbach. Zowel de wreedheid als de gierigheid van deze Pruisische koning spraken tot de verbeelding.

volgende keer:
Hoe vertaal je 'blik' in het Frans?

se mouiller les pieds

natte voeten krijgen / op dwangarbeid gestuurd worden
('natte voeten krijgen')

We worden even door de actualiteit ingehaald ('werken voor de kat zijn k...' volgt morgen alsnog), want Parijs is al dagen in de ban van een standbeeld bij de Pont de l'Alma, een brug bij de Eiffeltoren niet ver van de plek waar ruim twintig jaar geleden Lady Di verongelukte. Het standbeeld dat in de volksmond Le Zouave wordt genoemd krijgt natte voeten als de waterstand in de Seine gevaarlijk hoog wordt. Momenteel is het water hem zelfs tot boven de knieën gestegen, zoals op het plaatje te zien is. Boten kunnen niet meer onder de bruggen varen. Er mag überhaupt niet meer gevaren worden op de Seine en de kades zijn overgelopen. Cafés en andere etablissementen aan de Seine zijn gesloten. Vandaag wordt de hoogste waterstand, zo'n zesenhalve meter verwacht. Dat schijnt overigens nog geen record te zijn. Een eeuw eerder stond het beeld tot zijn schouders in het water...

de Zouave in beter tijden

Meestal wordt de uitdrukking letterlijk gebruikt, maar aan het begin van de twintigste eeuw werd het ook wel gebruikt in het bargoens om aan te geven dat iemand werd veroordeeld tot dwangarbeid. De beruchtste plekken daarvoor bevonden zich in Frans Guyana (denk aan het beroemde verhaal van Papillon, maar ook de onfortuinlijke kapitein Dreyfuss zat daar een lange straf uit) en Nieuw-Caledonië, beide in of aan de oceaan gelegen.

volgende keer:

alsnog: kun je in het Frans ook voor de kat zijn k.. werken?

un fesse-mathieu

een krentenkakker
('iemand die Mattheüs een pak voor zijn billen geeft')

In beide uitdrukkingen speelt het achterwerk een rol, zij het op een geheel andere wijze. Het werkwoord fesser betekent 'een pak slaag, billenkoek geven', afgeleid van het woord fesse ('bil'). Hoewel... dat schijnt eerder een volksetymologie te zijn, door de toevallige overeenkomst van fesser (dat eigenlijk 'slaan met een roe' betekent) met het woord fesse voor 'bil'. Maar wat heeft het afranselen van Mathieu te maken met gierigheid en uitpersing? 
Mathieu is de evangelist en apostel Mattheüs, die, voordat hij zich bekeerde, tollenaar was en dus belasting inde. In vroeger tijden werden woekeraars dan ook les confrères de Saint-Mathieu genoemd. In de zestiende eeuw was mathieu een aanduiding voor een schuldeiser en fesser Saint-Mathieu betekende 'uitpersen, woekerprijzen vragen'. Er is wel geopperd dat dat fesser in de uitdrukking terecht is gekomen om daarmee aan te geven dat iemand die woekerprijzen vroeg daarmee de evangelist Mattheüs in een kwaad daglicht stelde door zijn eerdere beroep uit te oefenen. Maar helemaal zeker weten we het niet...

volgende keer:
Kun je in het Frans ook voor de kat zijn k.. werken?