De herkomst van de uitdrukking is onduidelijk, maar met een beetje invoelingsvermogen heb je meteen wel door dat het snijden in levend vlees pijn doet en de stap naar figuurlijke betekenissen als 'straffe maatregelen nemen' en 'iemand in zijn wezen raken' is dan snel gezet.
volgende keer:
gaan we vaandelzwaaien...
De banken staan in het rood...
- We komen voor een lening!
- Fantastisch! En hoeveel kunt u ons lenen?
volgende keer:
snijden we in levend materiaal...
Sommige inspecteurs nemen de gezondheidseisen van keukens wel erg serieus...
volgende keer:
hebben we een bankencrisis...
We dachten misschien even dat het voorjaar begonnen was, maar het gaat weer vriezen. Als het echt stevig vriest, kunnen wij zeggen dat het vriest 'dat het kraakt'. Dan denken we misschien aan krakend ijs. In het Frans gaat het nog een stukje verder: daar horen en zien we stenen splijten ten gevolge van aanhoudende vrieskou. Zo'n steen splijt omdat het water dat in de steen is geïnfiltreerd uitzet als het bevriest. Aan de woordvolgorde van de uitdrukking kun je zien dat die niet van gisteren dateert. Inderdaad, de uitdrukking bestaat al sinds de zeventiende eeuw.
volgende keer:
zijn we pietluttig...
Een laminoir is een 'pletmolen' of zoals hier op het plaatje een pastamachine waarin pastadeeg geplet wordt door een wals. Wie een periode van zware beproevingen ondergaat, kan het gevoel hebben dat hij geplet wordt door het gewicht van de grote problemen.
volgende keer:
splijten we stenen...
Wie eenmaal een verslaving heeft opgebouwd, schijnt daar nooit meer van af te komen. O.K., je kunt jezelf dwingen er niet aan toe te geven, maar je blijft er altijd gevoelig voor en velen blijven tot in lengte van dagen aan de slechte gewoonte vasthouden. Wat het drinken van alcohol betreft, is dat heel beknopt gezegd door van het werkwoord boire passé composé en futur simple achter elkaar te plaatsen.
volgende keer:
worden we platgewalst...
Iemand die geen vooruitziende blik heeft, geen goed onderscheidingsvermogen heeft of weinig scherpzinnig is, heeft geen wijde blik op de wereld en zijn omgeving, en blijft dus heel dicht bij zijn of haar directe waarneming, komt dus niet verder dan het puntje van zijn neus.
volgende keer:
zetten we het op een zuipen...
Wij mensen eten met bestek of als dat niet voorhanden is met onze vingers. Als we iets heel lekker vinden, kunnen we al onze vingers in het voedsel zetten en die daarna aflikken. Op andere primaten na plegen dieren niet met hun handen of voeten te eten, maar direct met de mond. Zij likken na afloop hun lippen af en waar een mens lèvres ('lippen') heeft, heeft bijvoorbeeld een hond babines.
volgende keer:
kijken we niet verder dan onze neus lang is...
- Hebt u vandaag alcohol gedronken?
= Luister, ik heb geen tijd om aan een opiniepeiling mee te doen.
volgende keer:
gaan we likkebaarden...
- Soldaten! We staan aan de rand van de afgrond...
Maar! Dankzij mijn plan, gaan we...
... een grote stap vooruit zetten!
volgende keer:
likken we onze vingers af...
In het noorden van het land was dit de afgelopen dagen geen afdoende maatregel meer om problemen te voorkomen. Er zat dus niets anders op dan uit te glijden of thuis te blijven.
Als je in het Frans niet verder op iets wilt ingaan, kun je voorstellen erover heen te glijden. Dan hebben we dat maar gehad.
volgende keer:
staan we aan de rand van de afgrond...
De Franse uitdrukking is gemakkelijker te begrijpen dan de Nederlandse. Dat je zo diep in het glaasje kijkt dat dat vast komt te zitten in je neus, is nog te snappen, al moet je wel heel ver weg zijn, als dat met de voet met het glas gebeurt zoals op het plaatje, maar een stuk in je kraag? Dat moet ik nog eens nazoeken.
volgende keer:
maken we een uitglijder...
Volgens de Nederlandse uitdrukking zou ik in de loop van de jaren steeds minder spijtgevoelens hebben gekregen, maar in het Frans is het nog altijd mogelijk. Het is inderdaad een gebaar dat sommigen maken bij een intens gevoel van schaamte. Je kunt je ook de haren uit het hoofd rukken. Heb ik me dan in het verleden te schuldig gevoeld?...
volgende keer:
hebben we iets in de neus...
Faire des ravages kan zowel de letterlijke betekenis 'verwoestingen aanrichten' hebben als de figuurlijke van 'harten breken'. In de letterlijke betekenis wordt het vooral gezegd bij schade die wordt aangericht door natuurrampen. In figuurlijke zin komt de uitdrukking vaak voor in het domein van de politiek maar vooral ook op het gebied van de liefde. Het kan indirect ook iets zeggen over de verleidelijke schoonheid van bijvoorbeeld een jongeman, die zo knap is dat het niet anders kan dat hij in de loop van zijn leven vele harten gebroken heeft van mensen die verliefd op hem werden maar daarin werden teleurgesteld.
volgende keer:
bijten we ons op de vingers...
De uitdrukking komt uit de scheepvaart en bestaat al sinds de achttiende eeuw. Als een schip strandt, dan is er geen beweging meer in te krijgen, je kunt niets meer. Zeelieden gingen het gebruiken als een metafoor voor blut zijn, later ging het steeds meer gebruikt worden in de zin van 'zonder werk zitten'.
volgende keer:
richten we verwoestingen aan...
We zijn het na 5 jaar al weer bijna vergeten, maar toen klonk deze schreeuw (althans bij mij) nog vaak oorverdovend...
volgende keer:
gaan we in het zand zitten...
De wonderbaarlijke brood- en visvermenigvuldiging was eigenlijk nog vrij simpel. Jezus zal nog even moeten oefenen voor hij weer terugkeert...
- Heb je het kwikgehalte van die vissen wel getest?
- Sorry, dat eet ik niet. Ik ben veganistisch!
- Zitten er gluten in dat brood?
volgende keer:
gaan de musea weer open...
Als ik kijk hoe ik in het leven sta, voel ik me nog altijd jong en zelfs vaak onervaren, als ik ga rekenen - dat moet ik niet te vaak doen - dan krijg ik ineens haast en als ik mezelf op een foto zie, dan zie ik pas echt de tand des tijds. Wij houden dat nog enigszins metaforisch met de suggestie van tanden die de verwoestingen kunnen aanrichten waar de Franse taal niet omheen draait. Waar is de tijd dat je zelf verwoestingen aanrichtte? Daar hebben we het morgen over...
volgende keer:
zetten we er zelf onze tanden in...
De vinger, in het Frans specifiek nog de kleinste vinger, de pink, staat symbool, voor een geringe inspanning. En zelfs die geringste inspanning is te veel voor iemand die geen vinger wil uitsteken.
volgende keer:
voelen we de tand des tijds...
Het woord pesant als zelfstandig naamwoord in de betekenis 'gewicht' komt alleen in deze uitdrukking voor. Normaal gesproken zeg je poids.
De uitdrukking bestaat al sinds de dertiende eeuw toen men al gefascineerd was door de waarde van het edelmetaal. Sommigen beweren dat het woord pesant van besant zou komen, maar deze Byzantijnse munt had niet zo'n hoge waarde.
volgende keer:
steken we een pink op...
Het is dezer dagen moeilijk om ijskoud aan te zien wat er allemaal gebeurt aan de overkant van de oceaan met ICE en Trumps ambities om IJs... pardon Groenland - ook maar een hoop ijs - in te lijven. Toch is het precies wat deze uitdrukking betekent: je blijft onbewogen als een stevig stuk ijs. Maar laten we hoop houden, uiteindelijk smelt ook het meest onverzettelijke stuk ijs...
volgende keer:
vertrouwen we op de waarde van goud...
Sentir betekent niet alleen 'voelen', maar ook 'ruiken'. Als het ergens naar gas ruikt, dan zeg je in het Frans ça sent le gaz. 'Dat ruikt lekker' is ça sent bon.
De betekenis 'voelen, waarnemen' is de oudste en het is dus aannemelijk dat het bij het ontstaan van de uitdrukking ging om de afkeer die je voelt in iemands aanwezigheid, maar het feit dat wij ook zeggen dat je iemand niet kunt luchten of zien wijst erop dat het echt gaat om de directe zintuiglijke waarneming (het woord voor zintuig is in het Frans ook sens) en de sterkste zintuiglijke waarneming die ons van walging kan vervullen is stank.
volgende keer:
zijn we ijskoud...
- Is er een piloot in het vliegtuig?
o Ze wilden dat ik betaalde voor mijn bagage... stelletje idioten!
volgende keer:
ruiken we niets...
- Ik ben zwanger...
o Geweldig! En wie is de vader?
- Eh... als jij een blik bonen eet weet jij dan van welke boon je een scheet moet laten?
volgende keer:
gaan we goedkoop vliegen...
De uitdrukking kent ook de variant avoir le bec enfarinée. Bec (lett. 'snavel') en Gueule (lett. 'bek', 'muil') zijn informele woorden voor het gezicht en enfariné betekent letterlijk 'met meel bedekt/ingesmeerd'. Je zou hierbij kunnen denken aan een naïeve clown met een wit geschminkt gezicht maar de uitdrukking komt zoals zo veel andere uit een fabel van La Fontaine, te weten Le chat et un vieux rat ('de kat en een oude rat'). In die fabel bedient een kat zich van allerlei snode plannetjes om muizen te vangen. Zijn laatste plannetje bestaat erin zijn lijf en kop met meel te bedekken en in een broodmand te gaan liggen om muizen aan te trekken. Maar dat was niet gerekend met de oude ervaren rat die hier in niet trapt...
Een bosse is een 'bult' of een 'bochel' en het kan ook gebruikt worden als 'knobbel' in bijvoorbeeld: j'ai une bosse de langues ('ik heb een talenknobbel'). Het kan ook een oneffenheid van een terrein zijn: le chemin est plein de bosses ('de weg is hobbelig'). Dat laatste zul je regelmatig tegenkomen als je veel op reis bent. Maar in de wereld van de scheepvaart staat rouler la bosse voor het uitwerpen van de trossen als een schip ergens aanmeert en dat heeft in de negentiende eeuw aanleiding gegeven tot de betekenis van de huidige uitdrukking. Iemand die op veel plekken de trossen uitwerpt, is veel onderweg. Vandaar dus.
volgende keer:
spreken we met meel in de mond...
hoop doet leven
Hoop doet leven, wanhoop is dodelijk!
Op een dag zijn mensen solidair met elkaar, kunnen Oekraïners weer veilig over straat, net zoals mensen met een kleurtje in Amerikaanse steden, kunnen Groenlanders zorgeloos over hun eigen land beschikken, inwoners van Gaza een eigen bestaan opbouwen, transmensen het respect krijgen dat ze verdienen, de Nobelprijs voor de vrede alleen worden uitgekeerd aan mensen die hem verdienen, geld niet voornamelijk in de zakken van narcistische zelfverrijkers verdwijnen. Niet zo realistisch, hè? Maar ja, hoop doet leven...
volgende keer:
laten we de dingen rollen...
Fin is niet alleen 'einde', maar ook 'doel'. Denk ook aan ons 'doeleinden' en 'teneinde'.
Er is altijd een middel om je doel te verwezenlijken, hoe afkeurenswaardig dat middel misschien ook is: het doel heiligt de middelen.
volgende keer:
blijven we hoop houden op een goede afloop...
Iemand die le verbe haut heeft, spreekt met zelfvertrouwen, kracht of gezag. Het kan ook betekenen dat de persoon in kwestie welsprekend is en overtuigend. Zo iemand durft uit te komen voor zijn of haar mening en doet dat dan met luide stem. We kennen verbe nu in de specifieke betekenis van 'werkwoord', maar van oorsprong betekent het Latijnse verbum gewoon 'woord'. Haut kan zowel 'hoog' als 'luid' betekenen. De uitdrukking ontstond in de zeventiende eeuw
volgende keer:
zoeken we de weg...
'Ja, o.k.! Ik heb de goede hoek gevonden voor een selfie! Geen rimpel!!'
volgende keer:
houden we het werkwoord hoog...
prijsvechters in de luchtvaart:
'In het geval de druk in de cabine wegvalt, dan komen er zuurstofmaskers naar beneden voor u voor twee dollar...'
volgende keer:
maken we een selfie...
In de Grieks-Romeinse mythologie waren de Furiën wraakgodinnen (bij de Grieken heetten ze de Erinyen) die een onbeheerste woede symboliseerden. De uitdrukking kan worden gebruikt voor mensen die explosief reageren uit woede, frustratie of opwinding. In de mythologie bestraften de wraakgodinnen misdaden, vooral misdaden die in familieverhoudingen werden gepleegd. Ze worden vaak beschreven als vrouwen met slangen als haar die daarmee woede en wraak symboliseren. Ze gedragen zich ongeremd en gewelddadig. Het woord furia betekent 'woede' in het Latijn en is ook overgenomen in het Frans furieux ('woedend') en in onze taal terechtgekomen als 'furieus'.
volgende keer:
zetten we zuurstofmaskers op...
Ik weet niet wat u ervan denkt, maar persoonlijk vind ik niet dat er enige urgentie klinkt uit 'benen breien' of 'broekspijpen breien'. Hoe getalenteerd je ook bent, het breien neemt toch enige tijd in beslag.
Maar daar gaat het dus ook om. Het is niet zo zeer de benen nemen om jezelf in bescherming te nemen, maar om even een momentje voor jezelf of voor jezelf en een geliefde te hebben, even een rustig momentje op de bank bijvoorbeeld. Het breien verwijst dan vooral naar een moment van ontspanning en afleiding. En waarom benen of broekspijpen? Ergens las ik dat het in het Franse argot terecht is gekomen omdat het zou doen denken aan het roken van sigaretten of omdat benen iets te maken zou hebben met seksuele aantrekking. Ik vind het allemaal nogal vergezocht klinken en ik hoor mezelf de uitdrukking ook niet zo snel gebruiken. Enkele contexten waarin ik de uitdrukking ben tegengekomen en ik eerlijk gezegd niet goed weet hoe ik in het Nederlands zou vertalen : Après avoir couru pendant une heure, il a commencé à tricoter des jambes pour se détendre et éviter les crampes. ('Na een uur hardlopen begon hij tricoter des jambes (zijn benen te strekken? , rondjes te lopen? ...?) om te ontspannen en kramp te voorkomen'). En: Après une longue journée de travail, elle s'est installée sur le canapé, tricotant des jambes pour relâcher la pression accumulée." ('Na een lange werkdag ging ze op de bank zitten, tricotant des jambes (niks doen?) om de opgebouwde spanning te ontladen').
Misschien komt een 'goed Nederlands woord' als chillen nog het meest in de richting?
volgende keer:
komen we flink in actie...
Wie voelde zich niet ongemakkelijk toen de infantiele voorzitter van de FIFA Trump een onderscheiding gaf?
Voor de uitdrukking van vandaag heb ik nogal wat opzoekwerk moeten doen en of ik er daar nu veel wijzer van ben geworden?
Allereerst vond ik in Frans-Nederlandse bronnen steeds de betekenis 'krap bij kas zitten', een betekenis die ik in geen enkele Frans-Franse bron vond.
Het meest genuanceerd was wat dat betreft nog de grote Van Dale Frans-Nederlands, die zegt 'er ongemakkelijk bij zitten (ook financieel gezien)'. Het financiële aspect is hier dus tussen haakjes gezet en gezien de Frans-Franse bronnen lijkt die betekenis dus inmiddels een beetje achterhaald te zijn.
En dan die entournures. Dat zijn 'armsgaten' en ik geef met blozende wangen toe dat ik dat ook even moest opzoeken. Dat zijn de bovenste openingen van een mouw waarin je je armen steekt als je je aankleedt. En ja, dat kan ongemakkelijk voelen als je die even niet weet te vinden bij het aankleden. En als je overhemd of trui te wijd is geworden doordat je krap bij kas zit, dan is misschien die afgeleide betekenis ook te begrijpen.
volgende keer:
gaan we broekspijpen breien...
De idioot die het Amerikaanse volk heeft uitverkozen om leiding te geven aan het machtigste land op aarde houdt niet op zijn gal te spuwen over alles en iedereen die hem niet zint en dat zal nog wel even duren, want het lijkt erop dat hij geen ander lichaamsvocht bevat dan gal. Vergelijk het met een in het nauw gedreven gifslang, die zich ook verweert door zijn gif te spuwen. Maar die slang heeft ook zijn rustige momenten, er bestaat tegengif, en we kunnen hem uit de weg gaan...
volgende keer:
hebben we een gênante bijdrage...
Het enige wat ik over deze uitdrukking kan vertellen is dat hij ruim honderd jaar bestaat (voor het eerst opgetekend in 1921) en uit de ruitersport afkomstig is. Maar waarom die zakdoek? Dat is me tot op heden nog niet duidelijk...
volgende keer:
hebben we een giftige bijdrage...
Passer à la casserole (lett. 'de (kook)pan in gaan' of in de context van het plaatje 'overgaan tot de (kook)pan') betekent zoiets als 'in de knoei komen' of 'eraan moeten geloven'.
Een poêle is een koekenpan. Daarin bereid je natuurlijk geen soep. De uitdrukking j'en ai soupé (lett. 'ik heb er soep van gegeten / ik heb ervan gedineerd') betekent dat je er genoeg van hebt.
volgende keer:
pakken we onze zakdoek...
Dat is echt niet zo makkelijk hoor... pannenkoeken bakken.
Faire sauter betekent 'bakken' maar letterlijk ook 'laten springen', omhoog gooien en opvangen in het geval van pannenkoeken.
In Zweden zou deze tekening misschien beter overkomen. Om in het Zweeds aan te geven dat iets heel gemakkelijk is (appeltje-eitje) zeg je lätt som en plätt ('simpel als een pannenkoekje').
volgende keer:
gebruiken we een pan...
Velen kunnen het zich misschien niet meer voorstellen, maar vroeger was dit een doodgewone pedagogische maatregel. Ik heb hem zelf ook meermalen ondergaan, zonder daar overigens een trauma aan over te houden, zo ging dat nu eenmaal. Misschien dat het hier en daar nog letterlijk plaatsvindt, maar nu wordt de uitdrukking vooral gebruikt voor situaties, vaak in de sport, waarin iemand (of een team) een vernederende nederlaag te verwerken krijgt.
volgende keer:
gaan we pannenkoeken bakken...
Als je eiwitten stijf klopt krijg je een substantie die aan sneeuw doet denken, alleen veel lichter. Het is niet waarschijnlijk dat het dak van een sporthal onder het gewicht van een grote hoeveelheid opgeklopt eiwit zal bezwijken.
volgende keer:
krijgen we een pak slaag...
Vooral gebruikt in de voltooide tijd als in Vous avez mis le doigt dessus wordt deze zegswijze gebruikt om aan te geven dat je iets plotseling gevonden of ontdekt hebt, met je vinger op de juiste plaats dus.
volgende keer:
gaan we met sneeuw aan de slag...
Zelfs een grote eik begon ooit als een klein eikeltje, de grootste vis was ooit een piepklein visje. Alles wat zwak en kwetsbaar is, zal ooit belangrijk worden. Dat hopen we tenminste...
volgende keer:
leggen we de duim erop...
We beginnen vandaag met ochtendgymnastiek en proberen met onze benen mooie rondjes te maken.
Het gaat hier overigens niet om een fitnessoefening, maar om een beweging uit het ballet. De rond de jambe is een sierlijke dansfiguur rond de jambe die o.a. wordt gebruikt voor reverences. Klik hier om te oefenen.
volgende keer:
zien we visjes groeien...
- Ik begrijp niet waarom jij altijd naar kookprogramma's kijkt terwijl je niet kunt koken.
- Jij kijkt de hele tijd naar pornofilms en daar heb IK nooit iets over gezegd!
volgende keer:
maken we ronde bewegingen...
Nieuw jaar, nieuwe kansen...
'Ja, goed hoor. Het kan iedereen overkomen dat je verliest bij stuivertje wisselen.'
volgende keer:
kijken we naar een kookprogramma...
Na de feestdagen houden we vaak allerlei kliekjes over waarvan we vervolgens weer een nieuwe maaltijd proberen te fabriceren. Toch is dat een heel Nederlandse interpretatie van de uitdrukking van vandaag, want je kunt toch niet beweren dat je met zo'n kliekjesmaaltijd iemand vorstelijk onthaalt?
Nee, denk dan eerder aan een maaltijd in een Michelinrestaurant, waarbij je een grootse beleving creëert door een vorstelijke maaltijd te maken die samengesteld is uit vele kleine, maar zeer geraffineerde hapjes. Kosten noch moeite worden gespaard om de gast te trakteren op een onvergetelijke ervaring, wel met een vorstelijke rekening, maar dat is dan misschien weer mijn Nederlandse aard die opspeelt...
volgende keer:
gooien we een muntje op...
Iedereen de allerbeste wensen voor het jaar 2026! 1 Januari is voor de meesten van ons doorgaans niet de dag van het jaar waarop we het kwiekst en meest uitgerust zijn en dan druk ik me waarschijnlijk voorzichtig uit. We zullen misschien wat meer geeuwen dan gewoonlijk. Dat doet de Fransen kennelijk denken aan een karper die voortdurend zijn grote mond opent (en weer sluit) om aan voedsel te komen. De karper komt trouwens voor in meer uitdrukkingen. Eerder besprak ik al eens muet comme une carpe ('zwijgen in alle talen', lett. 'stom als een karper') want de vis mag dan wel voortdurend zijn mond bewegen, er komt geen hoorbaar geluid uit. Wat ook wijd open blijft staan, zijn zijn ogen en dat ziet er kennelijk romantisch uit, want faire des yeux de carpe betekent 'verliefd kijken'. Maak er een mooie dag van vandaag!
volgende keer:
ruimen we de kliekjes op...