le violon d'Ingres

(een stokpaardje, ) een favoriete hobby

Deze beroemde foto van Man Ray verscheen voor het eerst in 1924 in het blad Littérature. We zien zijn favoriete model Kiki de Montparnasse op de rug met daarop twee vioolgaten. Maar waarom de viool van Ingres?

Jean Auguste Dominique Ingres was toch een beroemd schilder, o.a. bekend van la Grande Odalisque, La baigneuse en Le bain turc? 

Als je zijn bain turc bekijkt, zie je meteen hoe Man Ray Ingres citeert:

Maar hoe zit het dan met die viool? Wel, Ingres was in zijn vrije tijd ook een verdienstelijk violist, zo verdienstelijk zelfs dat hij tweede viool speelde in het orkest van het Capitole de Toulouse. Sinds het begin van de twintigste eeuw is un violon d'Ingres de benaming voor het met hartstocht beoefenen van een activiteit buiten je eigen beroep. Als je violon d'Ingres in een woordenboek opzoekt, vind je steevast de vertaling 'stokpaardje', hoewel dat dus niet precies de lading dekt...  

volgende keer
een nieuw item: dinsdag, dag van de merkwaardige opschriften!
(Vind je zelf iets, stuur het vooral in!)
 
 

prendre le taureau par les cornes

De koe bij de horens vatten
(lett. 'de stier bij de horens vatten')

Waarom het in Nederland een koe is geworden, is mij niet helemaal duidelijk, maar in de meeste andere Europese talen bestaat deze uitdrukking ook en dan gaat het steeds om een stier (to take the bull by the horns, den Stier bei den Hörnern fassen, coger el toro por los cuernos) en dan is nog duidelijker dat het hier om een risicovolle gebeurtenis gaat. Mocht je ooit oog in oog met een briesende stier komen te staan, dan zegt je instinct waarschijnlijk dat je je beter meteen uit de voeten kunt maken en het getuigt dus van enorme moed, kracht en behendigheid als je daarentegen het beest bij de horens vat en hem probeert neer te leggen.

Heb je eenmaal dit huzarenstukje geleverd, dan is de rest van het werk dat je te wachten staat een eitje. Als de kop van de slang er eenmaal af is, zo zegt de Fransman, dan is de rest nog maar een stukje touw: lorsque la tête du serpent est coupée, le reste n'est qu'une corde.

volgende keer

een derde verzoekje: Ingres, dat was toch een bekend schilder? Of was het nou een violist? Hoe zit dat nou?

faire porter le chapeau

iemand de zwartepiet toespelen
(lett. 'iemand de hoed laten dragen')

Deze uitdrukking gaat terug tot de 16e eeuw. In die tijd was een hoofddeksel zeer bepalend voor iemands sociale status. Aan iemands hoofddeksel kon je precies zien uit welke laag van de samenleving iemand afkomstig was. Een eeuw later ontstond al de uitdrukking 'mettre un chapeau à quelqu'un' ('iemand een hoed opzetten') in de betekenis van 'kwaadspreken van iemand, iemands reputatie beschadigen'.

Iemand die de zwartepiet krijgt toegespeeld 'reçoit la mauvaise carte'. Deze uitdrukking ligt eigenlijk dichter bij de Nederlandse variant, aangezien 'zwartepiet' ook de naam is voor de schoppenboer. In het kaartspel 'zwartepieten' verliest de speler die als laatste de schoppenboer nog in handen heeft.

Sinterklaas en Zwarte Piet in Frankrijk

Maar met alle discussie in ons land is het misschien ook interessant om te weten of Frankrijk ook Zwarte Piet kent. Ja en nee. Het sinterklaasfeest wordt ook gevierd in Noord- en Oost-Frankrijk (Lotharingen), al is het zoals in de meeste landen grotendeels verdrongen door de kerstman. Sinterklaas (Saint-Nicolas) lijkt op onze sinterklaas, maar Zwarte Piet (Père Fouettard) is een ander personage. Allereerst is hij niet zwart, hij loopt rond in een monnikspij en draagt een grote zwarte of rode baard en een roe. In tegenstelling tot Sinterklaas is hij absoluut geen kindervriend. Hij komt kinderen die niet braaf zijn geweest straffen en geeft hen cadeautjes die ze niet willen, zoals mosterd, (steen)kolen, aardappelen of uien. Père Fouettard is voor het eerst in de Elzas verschenen in de zestiende eeuw en heet ook wel Croque-Mitaine. Er worden diverse historische personages genoemd die aan de oorsprong zouden liggen van dit gevreesde personage: een opvliegende heer uit de Middeleeuwen en in Metz wordt verteld dat het keizer Karel V zou zijn die de stad in 1552 belegerde. De inwoners van Metz zouden de keizer vervolgens belachelijk hebben gemaakt door een pop met zijn beeltenis te verbranden. En dan is er nog de legende die beweert dat Père Fouettard de beul zou zijn geweest die de drie kinderen heeft terechtgesteld die vervolgens door de bisschop van Myra weer tot leven zouden zijn gewekt. En Zwarte Piet met zijn zak waarin kinderen naar Spanje, het land van de Moren werd gestopt? Dat verhaal schijnt, net als de croissant, uit Oostenrijk te komen... Het laatste woord is hierover nog niet gezegd...

volgende keer

weer een verzoekje van een collega: hoe zeg je in het Frans 'de koe bij de horens vatten'?

l'oisiveté est mère de tous les vices

Ledigheid is des duivels oorkussen
(lett. ledigheid is de moeder van alle ondeugden)

Ziehier het eerste 'verzoeknummer' op dit weblog: een favoriete uitdrukking van een van mijn collega's. Er volgen binnenkort meer verzoeknummers. Het idee dat uit luiheid niets goeds voort kan komen, is natuurlijk een buitengewoon moralistische uitspraak die erom vraagt geparodieerd te worden. Zo vond ik de uitspraak die ik hierboven heb afgebeeld: L'oisiveté est la mère de tous les vices, mais le vice est le père de tous les arts van Alfred Capus, een negentiende-eeuws journalist/schrijver uit Aix-en-Provence: 'Ledigheid is de moeder van alle ondeugden, maar de ondeugd is de vader van alle kunsten.'

Een andere parodie vond ik in een stripverhaal van de smurfen:

'Vooruit!! Aan het smurf [werk] zoals iedereen, want zoals de Grote Smurf altijd zegt: "Luiheid is de moeder van alle smurfen en..."

volgende keer

Morgen is het 5 december. Hoe speel je in het Frans iemand eigenlijk de zwartepiet toe?

avoir l'esprit de l'escalier

met je mond vol tanden staan, (maar later (te laat) ineens precies weten wat je had moeten zeggen)

Dit is misschien mijn meest favoriete Franse uitdrukking, omdat er voor zover ik weet geen Nederlandse variant bestaat die de hele lading dekt en omdat je het als een film aan je voorbij kunt zien trekken: Je zit met een gezelschap aan tafel en plotseling zegt iemand zoiets onverwacht kwetsends, dat je met je mond vol tanden staat, absoluut niet weet wat je terug moet zeggen, briesend de eetkamer verlaat en de trap op stuift, om halverwege plotseling tot stilstand te komen. Dan valt je namelijk ineens de briljante zin in waarmee je je opponent van repliek had kunnen dienen. Maar ja, dan is het te laat...

Zo stel ik me deze situatie tenminste steeds voor. Maar het hoeft helemaal niet om een beledigende opmerking te gaan en je hoeft ook niet al halverwege de trap te zijn. Het gaat er gewoon om dat je op het moment dat het nodig is niet adrem genoeg bent om een passende opmerking te plaatsen. Het kan hierbij ook gaan om een humoristische opmerking bijvoorbeeld.

herkomst van de uitdrukking

De uitdrukking schijnt terug te gaan op de verlichtingsfilosoof Denis Diderot die een situatie schetste waarin hij op het moment dat iemand een argument tegen hem in bracht, helemaal niet meer wist wat hij terug moest zeggen en pas bij het weggaan, onderaan de trap bedacht wat hij terug had moeten zeggen.

Hoe dan ook, het blijft denk ik mijn favoriete Franse uitdrukking.

(met dank aan www.expressio.fr)

volgende keer

op verzoek van een collega: hoe zeg je in het Frans: 'ledigheid is des duivels oorkussen'?

Les bras m'en tombent!

Daar zakt mijn broek van af!
(lett. 'de armen vallen van me af')

Als je ergens stomverbaasd over bent, kun je in het Nederlands zeggen dat je broek ervan afzakt. In het Frans vallen je armen van je af. Stel je voor dat je ergens mee bezig bent en dat je ineens zo verrast wordt door iets wat je overkomt, dat je onbeweeglijk wordt, niet in staat om verder te gaan waarmee je bezig was. Die tijdelijke onmacht om wat dan ook te doen, wordt gesymboliseerd door de armen die van je lijf vallen. Je bent letterlijk tijdelijk 'onthand', 'ontarmd' zelfs. Dan kun je niet veel meer verrichten. Hoewel... waarschijnlijk werd aan het eind van de zeventiende eeuw, toen deze uitdrukking voor het eerst werd opgetekend in het woordenboek van de Académie Française, niet bedoeld dat de armen van je lijf op de grond vielen, maar langs je lijf: een plotselinge spierverslapping, laten we het daar op houden...

volgende keer
mijn persoonlijke favoriet: de mooiste Franse uitdrukking die ik ken... (voorlopig althans)  

Avoir un coeur d'artichaut

Een vlinder / wispelturig in de liefde zijn

Een aantal jaren lazen we in de 4-vwo-klassen een jeugdboek met de titel Coeur d'artichaut. Vreemd genoeg vroeg geen enkele leerling om een verklaring voor deze merkwaardige titel. Was deze Franse uitdrukking gesneden koek (aha, die gaan we ook een keer uitpluizen...) voor hen? Ik betwijfel het. Het artisjokhart in het boekje was de vrouwelijke hoofdpersoon die verschillende jongens aan het lijntje hield, zoals uit een echt artisjokhart een grote hoeveelheid blaadjes losjes vast worden gehouden. In de negentiende eeuw was de uitdrukking iets langer: 'coeur d'artichaut, une feuille pour tout le monde' (artisjokhart, voor iedereen een blaadje).

volgende keer

Als je ergens stomverbaasd over bent, kun je in het Nederlands zeggen: 'Daar zakt mijn broek van af.' In het Frans komt er in zo'n situatie iets anders naar beneden...