sans crier gare

onverwachts, zo maar
('zonder 'pas op!' te roepen')

Zou deze monsterlijke trein zomaar het perron voorbijsnellen als de jongedame niet hard 'station!' zou roepen?

Maar daar heeft het uiteraard niets mee te maken. Het woord gare voor 'station' heeft te maken met het werkwoord garer ('stallen, parkeren'), dat ook ten grondslag ligt aan het woord garage ('de plaats waar je je auto stalt'). 

De uitroep gare ! dateert uit de twaalfde eeuw, werd ook wel geschreven als guar ! en betekent hetzelfde als prends garde ! ('pas op!') als je even een stap opzij moet zetten om te schuilen voor een dreigend gevaar. Als je dat dus niet doet, dan kan dat dreigende onheil zich plotseling, onverwachts voordoen.

volgende keer

Hoe neem je in het Frans iemand iets kwalijk?

donner un os à ronger

met een zoethoudertje tevreden stellen
('een bot geven om op te knagen')

Iedereen die een hond heeft, heeft het wel eens gedaan: als hij een beetje te opdringerig is, hem een bot toewerpen. Dan kan hij zich daar even mee bezighouden zonder jou voortdurend lastig te vallen. Dat kun je natuurlijk ook figuurlijk doen. Zolang je er maar niet over valt natuurlijk, want tomber sur un os betekent dat je op een onverwachte moeilijkheid stuit. Daar kun je nog een hele kluif aan hebben...

volgende keer

Hoe kun je in het Frans aangeven dat iets heel onverwachts gebeurt?

éclairer la lanterne de quelqu'un

iemand de ogen openen
('iemands lantaarn aansteken')

Als je in het trappenhuis het licht niet aandoet, moet je je in de tast naar boven bewegen, wat niet altijd meevalt. Eén druk op het lichtknopje maakt de zaken een stuk gemakkelijker. De begrippen 'licht' en 'verstand' worden ook snel met elkaar geassocieerd. Zo kunnen we iemand die wat langzaam van begrip is 'geen groot licht' noemen en zo hebben we al gezien dat iemand die ze niet allemaal op een rijtje heeft n'a pas la lumière à tous les étages.

De uitdrukking van vandaag is afkomstig van de fabel van de aap Fabian die zijn collega's wilde verbluffen met zijn toverlantaarn. Hij vergat echter één detail: het licht aan te zetten. Daaruit ontstond eerst de uitdrukking oublier d'éclairer sa lanterne ('vergeten zijn lantaarn aan te zetten', 'een belangrijk detail over het hoofd zien om begrepen te worden') en later dus de uitdrukking van vandaag.

volgende keer

Kun je in het Frans iemand ook met een zoethoudertje tevreden stellen?

hoe noem je een 'klimaatontkenner' in het Frans?

climato-sceptique

In de jaren zeventig hadden we het al over de zure regen (la pluie acide) en het gat in de ozonlaag (le trou dans la couche d'ozone). Daarna hoorde je voortdurend over de uitlaatgassen (les gaz d'échappement) en spuitbussen (bombes of aérosols) die tot een broeikaseffect (effet de serre) zouden leiden en inmiddels is bijna de gehele wetenschap ervan overtuigd dat er sprake is van een versnelde door mensen veroorzaakte opwarming van de aarde (réchauffement de la planète). Maar een kleine groep populistische politici met een grote mond, blijft deze situatie ontkennen, zij zijn klimaatontkenners (climato-sceptiques). Zij zien niets in de investering in duurzame energie (énergie renouvelable) en nemen zonnepanelen (panneaux solaires), elektrische auto's (voitures électriques) en windmolens (éoliennes) volstrekt niet serieus en blijven geloven in de vervuilende fossiele brandstoffen (combustibles fossiles). Volgens de campagnevoerende Trump op de spotprent is die hele opwarming van de planeet slechts een complot om voor elkaar te krijgen dat hij zijn pruik afzet...

Dan luister ik toch maar liever naar de Franse president die zegt: Let's make our planet great again !

volgende keer

Wie opent die rare Trump eens de ogen?

être marteau

getikt zijn
('hamer zijn')

De tekst op het aambeeld luidt: Pour fer ça, il faut être marteau (dat laatste woord getekend, en het woord faire ('doen, maken') gespeld als fer ('ijzer'): 'om dit te maken, moet je getikt zijn').

De verklaring van de uitdrukking is natuurlijk simpel: als je bij het werken als smid per ongeluk een hamer op je hoofd doet belanden, kunnen je hersenen daar de nodige schade van ondervinden, en heb je ze misschien niet allemaal meer op een rijtje. In ons landje van kooplui, boeren en molenaars denken we misschien niet meteen aan smeden, maar eerder aan iemand die een klap krijgt van de molenwiek. Het resultaat is hetzelfde...

volgende keer

Over getikte personen gesproken: hoe noem je in het Frans een 'klimaatontkenner'?

se tirer d'affaire

er goed van afkomen, de dans ontspringen
('zich uit de zaak trekken')

Hij wordt niet geplet en niet opgegeten en is er dus - althans voorlopig - goed vanaf gekomen. Il s'est tiré d'affaire, zeggen ze in het Frans. Je kunt ook iemand anders uit de problemen helpen door de uitdrukking niet wederkerend te gebruiken: tirer quelqu'un d'affaire. Hierbij kun je je ook voorstellen hoe de uitdrukking (in de negentiende eeuw) is ontstaan. Iemand is in een modderpoel terechtgekomen en je biedt hem een helpende hand aan - misschien in de vorm van een stok - om hem uit die benarde situatie te redden.

volgende keer

Kun je in het Frans ook 'getikt' zijn?

faire bonne chère

lekker eten, van een goede maaltijd genieten
('goed maal maken')

Het blijft toch een van de eerste dingen waar je aan denkt, als je het over Frankrijk hebt: het goede leven, en daarbij hoort een rijke, smakelijke maaltijd. En dat is al lang zo, zoals we op de illustratie bij een van de boeken van de zestiende eeuwse schrijver Rabelais zien. 

De uitdrukking bestaat dan ook al een hele tijd, zo lang dat veel Fransen hem intuïtief in verband brengen met vlees (chair), maar dat kan niet kloppen als je naar de spelling kijkt. Het woord chère komt van chière, dat weer is afgeleid van het Latijnse cara ('gezicht').

De uitdrukking bestond al in de twaalfde eeuw, en toen betekende het 'een mooi gezicht opzetten' en stond het voor vriendelijkheid en gastvrijheid. En hoe kun je je gastvrijheid beter tonen dan door je gasten een smakelijke maaltijd voor te zetten? Geleidelijk aan is de betekenis meer naar de maaltijd zelf verschoven, zodat het nu heel gebruikelijk is om aan het eind van een copieuze en smakelijke maaltijd te zeggen: On a fait bonne chère ('zo, wat hebben we lekker gegeten').

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat je ergens 'goed van af bent gekomen'?