Soms kun je zo gebukt gaan onder alle drukte dat je tot de verpletterende conclusie komt dat je erdoor geplet voelt, je bent helemaal afgepeigerd.
Hopelijk gaat het volgend jaar beter. Een fijne jaarwisseling!
volgende keer:
kunnen we hopelijk uitslapen...
Als er geen hoop meer is dat iets nog zal lukken kun je in het Frans zeggen dat het 'geraspt' is. Ik heb nergens kunnen vinden wat de oorsprong is van deze uitdrukking, maar ik kan zelf een poging wagen. De Franse taal heeft meer dan welke andere Europese taal ook ontzettend veel uitdrukkingen die ontleend zijn aan het culinaire. Dat hoeft dus niet te verbazen. Als een stuk kaas, of een wortel, of welk voedingsmiddel dan ook, in vele kleine stukjes geraspt is, is het onmogelijk daar weer een geheel te maken, net zoals je van een hardgekookt ei geen vloeibaar ei meer kunt maken. Misschien dat dat simpele gegeven ten grondslag ligt aan de uitdrukking van vandaag.
volgende keer:
hebben we een platte uitdrukking om het oude jaar uit te luiden...
Tja, zo ziet mijn bureau er ook ongeveer uit na een half schooljaar en natuurlijk heb ik het goede voornemen het op te gaan ruimen, ook al weet ik dat het meteen na de vakantie weer snel naar de oude staat terugkeert.
Ranger betekent 'opruimen'. Het is afgeleid van rang ('rij'), dus eigenlijk is het 'op een rij zetten, op zijn plaats zetten'. Als dat je auto is, dan is ranger het woord voor 'parkeren'. Se ranger betekent dus 'in de rij gaan staan / in het gelid gaan staan' of 'zich scharen', ook in de zin van 'zich scharen bij, aan iemands kant gaan staan, zich aansluiten (bij een partij bijvoorbeeld)'. Figuurlijk kan het dus ook betekenen dat je je oude (wilde) gewoonten afzweert en netjes in het gelid gaat staan, dat je dus je wilde haren verliest.
volgende keer:
gaan we raspen...
Het Frans kent vele taalregisters...
- Hee joh gozer, geef me een peuk, man, wees niet zo aas!
- Wablief? Wat aanmatigend dat u mij een sigaret denkt te kunnen ontfutselen? Beseft u niet dat roken levensbedreigend is?
volgende keer:
volgt over ruim een week, als ik terugkom uit Italië...
Het is maar waar een pruilmondje je aan doet denken, in Frankrijk kennelijk aan een kippenkont. De uitdrukking kan ook figuurlijk betekenen dat je je honingzoet gedraagt om iets gedaan te krijgen. Ik kan alvast melden dat dat in mijn geval absoluut niet werkt. Een bewust getrokken pruilmond werkt op mij eerder afstotend. Zou het mij dan ook aan een kippenkont doen denken?
volgende keer:
hebben we het over taalregisters...
Hoezo maak je een muur als je onopvallend wilt wegsluipen? Of doe je dat pas nadat je bent weggeslopen in de hoop dat niemand je kan bereiken?
Nee, het is gewoon een afgezwakte versie van de eerdere variant sauter du mur ('van de muur afspringen') dat inderdaad veel logischer klinkt...
volgende keer:
trekken we een pruilmondje...
Soms kunnen bepaalde mensen zo'n houding aannemen dat het misschien verstandig is met een boog om hen heen te lopen. Je voelt gewoon dat het 'linke soep' is. Soep kan sowieso onheil voorspellen. Iemand die soupe au lait is heeft een kort lontje. Denk hierbij aan een soep op basis van melk, die je goed in de gaten moet houden, want voor je het weet kookt hij over.
volgende keer:
bouwen we een muur...
Cambouis is 'gebruikte wagensmeer' of 'verlopen olie'. Wie daar zijn handen in steekt, maakt zijn handen echt vuil. De uitdrukking wordt figuurlijk gebruikt voor mensen die ondankbaar of moeilijk werk doen, die zelf een probleem proberen op te lossen. Als ik het goed begrepen heb, heeft het niet meteen de negatieve betekenis die avoir les mains sales (lett. 'vuilen handen hebben') heeft, die vaak gebruikt wordt voor mensen die een vuil politiek werkje verrichten.
volgende keer:
serveren we soep...
Sommige mensen zijn er erg goed in de dingen helemaal anders voor te stellen dan ze in feite zijn - bijvoorbeeld volharden dat een sociale partij extremistisch is en een extreemrechtse partij in het midden zit - en dan kan iemand die zich hier niet in kan vinden dat de 'omgekeerde wereld' of 'de wereld op zijn kop noemen'. Het is wel een uitdaging om uit te maken wanneer de wereld - die toch een bol is - op zijn kop staat en wanneer niet, of zou de uitdrukking zijn bedacht door flatearthers? Nou, dat is dan wel de wereld op zijn kop...
volgende keer:
maken we onze handen vuil...
Om over na te denken:
'Rups(band)en van tanks worden nooit vlinders'.
Chenilles kan zowel 'rupsen' als 'rupsbanden' betekenen.
volgende keer:
hebben we de wereld op zijn kop...
- Hoe minder je adem je hebt,
hoe meer kaarsjes je moet uitblazen.
Dat is toch gek?
Vandaag is het Sint-Lucia in Zweden (en in Den Haag vanavond in de Kloosterkerk...), een stemmig lichtfeest midden in de winter.
volgende keer:
gaan we rupsen zoeken...
De uitdrukking bestaat in verschillende varianten: ik ben ook les tablettes de chocolat en une tablette de chocolat tegengekomen. Veel Nederlanders zijn door de invasie van Engelse woorden misschien inmiddels vergeten dat wij ook onze Nederlandse variant hebben: 'een wasbord hebben', maar ja, wie weet nog wat een wasbord was?
Terug naar de Franse uitdrukking. Uiteraard gaat het hier ook om de uiterlijke overeenkomst, in dit geval met een chocoladereep, al zal dat dan niet een Tony's Chocolonely zijn. Voor de liefhebbers van feitjes: de eerste chocoladereep werd in 1847 geproduceerd door J.S. Fry & Sons in Bristol en het maken van chocolade zoals wij die nu kennen door cacaopoeder en cacaoboter met elkaar te vermengen in 1828 door... van Houten.
volgende keer:
blazen we de kaarsjes uit...
goed over het voetlicht komen / inslaan / overkomen
Voor uw veiligheid: houd de leuning vast
('over de trapleuning gaan')
In de uitdrukking van vandaag is de rampe niet de 'trapleuning' of 'helling' maar een rij schijnwerpers (vroeger kaarsen) voor aan het toneelpodium bedoeld om de gezichten van de acteurs duidelijker uit te laten komen voor het publiek. Figuurlijk kan de uitdrukking gebruikt worden om te zeggen dat een boodschap goed overkomt of zelfs inslaat bij het publiek.
volgende keer:
hebben we chocoladerepen...
Als je 's nachts op je kussen hebt liggen kwijlen, dan word je wakker met een vies, nat kussen. Je kussen is bezoedeld. Iets soortgelijks kan figuurlijk gebeuren met je reputatie als iemand daarover heeft lopen kwijlen...
volgende keer:
springen we over de balustrade...
De laatste jaren van zijn leven zette mijn lieve vader dit: waterig slappe koffie. Hij serveerde het feestelijk in een wijnglas, dat dan weer wel. Maar je hoeft hier niet dement voor te zijn. Bij koffie komt het nauw en iedereen heeft een andere smaak. Sommigen houden van heel straffe koffie, anderen zetten een kopje sokkensap voor je neer, want zo noemen ze dat in Frankrijk: jus de chaussettes. De uitdrukking is afkomstig uit de Frans-Pruisische oorlog in 1870. Soldaten probeerden daar koffie te zetten in grote ijzeren ketels, maar hadden geen filters. Daarvoor zetten ze sokken in. Het resultaat was een waterige tamelijk smakeloze koffie die dan ook al snel 'sokkensap' werd genoemd.
volgende keer:
gaan we kwijlen...
Tenminste... dat is de betekenis die Van Dale aan de uitdrukking geeft. Een Franse bron vertelt mij echter dat het niet zo zeer om de snelheid gaat maar om de onzekerheid over wat je moet kiezen. Welke deur moet je kiezen? Je hebt eigenlijk niet de tijd om erover na te denken, maar je moet kiezen, ook al weet je niet wat je achter beide deuren te wachten staat.
volgende keer:
hebben we slappe koffie...
- Schat, als jij leert strijken, zouden we geen schoonmaakster meer nodig hebben.
- Ja, en als jij leert hoe je de liefde moet bedrijven, hebben we geen tuinman meer nodig!
volgende keer:
kijken we tussen de deuren...
om over na te denken:
'Waarom krijgen we kinderen als we jong zijn? En niet wanneer we met pensioen zijn en eindelijk tijd hebben om voor ze te zorgen?'
volgende keer:
zoeken we een bijbaantje...
In de Nederlandse uitdrukking gunnen we degene op wiens aanwezigheid niet langer prijs wordt gesteld nog het initiatief om zich uit eigen beweging naar de uitgang te begeven, in de Franse word je als een vuilniszak bij de deur gezet.
volgende keer:
krijgen we kinderen...
In het geval van de foto heb ik wel een vermoeden, maar in de meeste andere gevallen moet ik er toch naar gissen. In de vijftiende eeuw was dat niet anders. In vroeger tijden werd nog vaak aangenomen dat het denkvermogen niet in het hoofd maar in de buik plaatsvond - denk ook maar aan onze 'buikgevoelens' - en de uitdrukking betekende toen dan ook dat je wist wat iemand van plan was. In de loop van de tijd verschoof de betekenis van de uitdrukking naar 'waartoe iemand fysiek en mentaal in staat was', 'wat zijn of haar ambitie was'.
volgende keer:
gaan we naar de deur...
armoe is geen schande
'Armoede is geen ondeugd. Mijn God!
Een ondeugd is aangenaam.'
('armoede is niet ondeugd')
... maar onhandig is het wel. Op de fiets op weg naar de sportschool viel ongemerkt ergens mijn portemonnee met alle pasjes (ID, bankpassen, creditcard en treinkaart) uit mijn trainingsbroek. Het hele traject terugrijden - twee uur op de fiets in totaal - en een bezoek aan het politiebureau leverden niets op. Gelukkig maar dat een noodpakket heb met contant geld, maar het kostte me wel mijn nachtrust.
volgende keer:
hebben we iets in onze maag...
Op het plaatje zien we een paard dat in de snelheid bijna met zijn buik over de aarde scheert terwijl de jockey met zijn buik bijna het paard raakt. Hetzelfde lijkt bijvoorbeeld te gebeuren bij motorrijders die tijdens een race zo voorover hellen dat hun buik bijna de grond raakt.
volgende keer:
hebben we een armoedige bijdrage...
privéstranden
Zullen we gaan zwemmen?
Nu het weer kouder wordt, beginnen mensen hun strandvakanties te boeken. Misschien moet je er wel snel bij zijn, want zijn er nog wel openbare stranden te vinden?
volgende keer:
hebben we een raadselachtige bijdrage...
Tuinman die zich een koning voelt:
'De stapels, dat ben ik!'
Voor wie het niet meteen doorhad: het klinkt precies als de aan Lodewijk de Veertiende toegeschreven uitroep L'état c'est moi ! ('de staat, dat ben ik').
volgende keer:
privatiseren we de stranden...
Een pavillon is een 'paviljoen, tuinhuisje' of een 'oorschelp' of 'geluidstrechter van een blaasinstrument', maar in de scheepvaart staat het voor een vlag. Een schip dat bat pavillon français 'voert de Franse vlag' en daarmee wordt dan de herkomst van het schip aangegeven.
volgende keer:
zijn we baas in eigen tuin...
Een tijd waarin niet veel bijzonders gebeurt noemen wij 'komkommertijd'. In het Frans kun je het hebben over een 'holle periode'. 'Hol' betekent 'leeg, zonder inhoud', een periode dus waarin weinig of niets gebeurt. De term creux kan ook overdrachtelijk gebruikt worden in bijvoorbeeld une heure creuse ('een tussenuur') en un discours creux ('een holle toespraak': veel woorden, weinig wol).
volgende keer:
hijsen we de vlag...
Zowel de slak als de schildpad kenmerken zich door hun traagheid. Hoewel Frankrijk bij uitstek een land is dat je aan slakken doet denken - in ieder geval op het culinaire vlak - is het toch de schildpad en niet de slak die in deze uitdrukking terecht is gekomen, misschien wel onder invloed van de populaire fabel Le lièvre et la tortue ('de haas en de schildpad') van La Fontaine.
volgende keer:
krijgen we slechte koffie...
Het klinkt een beetje als een uitspraak van een populistische politicus die altijd lijkt te weten wat 'het volk wil', maar het is gewoon de variant van ons 'wat wil een mens nog meer?' om aan te geven dat je heel tevreden bent met je situatie.
volgende keer:
doen we het rustig aan...
- 'Gatver, wat vies!'
Kijk eens wat ik gevonden heb tussen twee
stukjes plastic!'
- 'O, dat is niks!
Gewoon een beetje zand...'
volgende keer:
gaan we fileparkeren...
Als je chaumière opzoekt in een woordenboek vind je 'hut' of misschien 'stulp'. Een hut klinkt wel heel primitief en een 'stulpje' wordt in het Nederlands al gauw als het tegengestelde begrepen. Daarom neem ik even mijn toevlucht tot het Engelse cottage om de betekenis zo veel mogelijk te benaderen, al is een cottage in deze tijden van gentrification ook steeds meer een aanduiding aan het worden voor meer luxe woongelegenheden. Het gaat dus in oorsprong om eenvoudige landelijke huisjes waarin vroeger 'gewone mensen' woonden in traditionele en rustige omstandigheden.
volgende keer:
maken we ons zorgen om de plasticvervuiling...
Sous les verrous is de Franse titel van de Laurel and Hardy film Pardon us. Het is de Franse variant van ons 'achter slot en grendel'. Waar wij een tautologie gebruiken, volstaat in het Frans het meervoudige woord voor 'grendels'.
volgende keer:
bouwen we een hutje...
Als er geloot wordt met kleine stokjes (vaak gebeurt het met lucifers, vroeger met stukjes stro) hoopt iedereen aan het langste eind te trekken, wie aan het kortste trekt is de pineut.
Het woord paille ('stro' en daarvan afgeleid ook 'rietje') zelf komt van het Latijnse palea dat ook stond voor een strootje dat gebruikt werd in kinderspelletjes en bepaalde rituelen. De uitdrukking is in de negentiende eeuw in het Frans in zwang geraakt terwijl het ook al in veel andere Europese talen bestond.
volgende keer:
gaan we op slot...
'Het zijn altijd dezelfden die worden geciteerd. Geen wonder dat ze zo bekend zijn.'
Aan de uitdrukking van vandaag hoef ik niets uit te leggen. Het is gewoon een andere manier om hetzelfde te zeggen.
de volgende keer:
trekken we aan het kortste eind...
De uitdrukking van vandaag is de titel van een beroemd toneelstuk uit 1834 van Alfred de Musset. Het legt er de nadruk op dat liefde een intens gevoelen is dat serieus moet worden genomen. Als je er te lichtvaardig mee omgaat kan dat ernstige blessures aanrichten in het zielenleven van iemand die oprecht liefheeft.
volgende keer:
verbazen we ons niet...
Als docent moet je beloningsgericht zijn door het positieve te benadrukken.
denkt: Oeioeioei, 25 van de 26 fout... maar denk aan de pedagogiek van het succes...
zegt: Bravo Kevin, één woord zonder fouten. Nogmaals gefeliciteerd!
volgende keer:
nemen we de liefde serieus...
De petrochemische industrie neemt belangrijke milieumaatregelen:
'We gaan in de kantine plastic rietjes verbieden!'
volgende keer:
willen we slagen...
Iemand die beroemd is wordt ook wel een ster genoemd en iemand die het binnenkort wordt een rijzende ster. De uitdrukking is begin twintigste eeuw overgenomen uit het Engelse rising star.
volgende keer:
nemen we de liefde serieus...
... dat doet nummer 2 op de foto misschien enigszins met haar tas, verder is het een beetje een monotoon beeld zo.
Wie 'de kleur aankondigt' laat eerlijk en duidelijk zien wat hij of zij wil of wat zijn of haar bedoelingen zijn. De uitdrukking komt uit het kaartspel waar je 'kleur bekent': vertelt met welke kleur (harten, ruiten, klaveren, schoppen) je uitkomt.
volgende keer:
zien we een ster opkomen...
... en dan bedoelen we dat in eerste instantie in positieve zin, zoals je in het Engels kunt zeggen to return the favour. Als iemand je een dienst heeft bewezen, wil iets goeds terugdoen.
Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan... de uitdrukking kan ook ironisch gebruikt worden, dus als iemand je een loer draait kun jij de behoefte hebben hetzelfde te doen, net zoals de lift op en neer kan bewegen. Dan wordt het in feite 'terugbetalen'.
volgende keer:
bekennen we kleur...
Als hondenliefhebber begrijp ik beide wensen niet, maar het is waar dat sommigen mensen in hun woede en vooroordelen gemakkelijk een aanleiding vinden om iemand van de vreselijkste dingen te beschuldigen om van hem af te komen. Zo is er een politieke partij die de enige andere partij waarmee ze de afgelopen 25 jaar een hele kabinetsperiode heeft uitgezeten categorisch uitsluit omdat er met die partij totaal niet te reageren is.
De uitdrukking dateert al uit de dertiende eeuw: Qui bon chien veut tuer, la rage li met seure ('wie een goede hond wil doden, beticht hem van hondsdolheid'). In een tijd waarin honden nog niet tegen hondsdolheid konden worden gevaccineerd, was de enige mogelijkheid om besmetting te voorkomen, de hond af te maken. In de oorspronkelijke versie van de uitdrukking werd de executiemethode nog niet vermeld.
volgende keer: sturen we de lift terug...
Je kunt nog zulke mooie dingen bedenken, het is wel de bedoeling dat je er ook gebruik van maakt. Het is tenslotte niet gemaakt voor honden, maar voor mensen...
volgende keer:
verdrinken we een hond...
 |
| School: cijfers vervangen door kleuren? - Maar wat ben jij aan het doen? - Ik reken mijn gemiddelde uit... |
Het is weer toetsweek en ik moet dus vele cijfers uitdelen. Ik ga het niet meer meemaken in de kleine twee jaar die me nog resten, maar soms zou ik graag onder die cijferdruk uitkomen en een andere manier van beoordelen toepassen. Met deze zet ik de leerlingen misschien zelfs aan tot creativiteit...
volgende keer:
zitten we met ons hoofd in de wolken...
Om aan te geven dat iemand een beetje dom en naïef is, worden vaak namen van vogels gebruikt. Het woord pigeon zelf heeft een etymologische oorsprong in het Latijnse pipio wat niet veel meer betekent dan een 'dier dat piept'. Het Franse woord dupe komt van déhupper ('ontkuiven' of 'onthoppen' naar de kuifdragende vogel, de hop'). De hop komt echter veel minder vaak voor dan de duif en de stadsvogel heeft dan ook al in de Middeleeuwen de reputatie van 'dom en naïef' gekregen.
volgende keer:
moet ik cijfers geven...
Chiche betekent 'karig' of 'schriel', maar kan ook 'gierig' betekenen. Je kunt er ook iemand mee uitdagen: Tu n'es pas chiche de le faire! ('Je durft het toch niet!'). Samenhangend met dat laatste kun je ook Chiche! uitroepen in de betekenis 'Wedden!'
Maar voor de uitdrukking van vandaag gaat het om de eerste betekenis 'karig, met weinig middelen'. En dan heb je geen nagel om aan je kont te krabben en kun je niet copieus eten. Misschien moet je je tevreden stellen met een handje kikkererwten (pois chiches).
volgende keer:
zijn we een duifie...
'Het is weer prijzenbal' of 'prijzenfeest'. Zo willen supermarkten nog wel eens adverteren in de hoop nieuwe klanten aan te trekken. Maar de valse des étiquettes gaat doorgaans de andere kant op: alles wordt duurder.
Er is ook een liedje met dezelfde titel van Le soldat rose, hieronder met tekst erbij. Zing mee, zou ik zeggen!
volgende keer:
moeten we de buikriem aanhalen als de prijzen zo stijgen...
Veel Franse uitdrukkingen danken hun bestaan aan de literatuur. Heel vaak betreft het fabels van La Fontaine maar bij de uitdrukking van vandaag gaat het om een roman van Hervé Bazin, la mort du petit cheval. Het paardje dat in deze roman het leven laat, is een veelbelovend toekomstig rijpaard. Met zijn dood verdampen ook de toekomstplannen van de eigenaar.
volgende keer:
hebben we het over dansende etiketten...