une pièce rapportée

aangetrouwde familie
('inzetstuk')

Een pièce rapportée is eigenlijk een stukje stof dat gebruikt wordt om kleding te repareren, een inzetstuk. Figuurlijk wordt het ook gebruikt om te verwijzen naar iemand die door een relatie tot een nieuwe familie toetreedt. Het heeft een beetje een negatieve bijklank, net als ons begrip 'de kouwe kant'. Als je daarentegen vindt dat een nieuw familielid een aanwinst betekent voor die familie, kun je ook spreken van een valeur ajoutée ('toegevoegde waarde'), dezelfde term dus als die gebruikt wordt in TVA (taxe sur la valeur ajoutée, 'belasting op de toegevoegde waarde', ofwel BTW). 

volgende keer:

Het is inmiddels duidelijk dat het Frans vele culinaire uitdrukkingen kent. Maar wat betekent het als je 'iemand kookt'? Hebben de Fransen kannibaalse trekjes?...

dîner à la fortune du pot

eten wat de pot schaft
('dineren op goed geluk van de pot')

De uitdrukking verwijst net als in het Nederlands naar de pot waarin in de achttiende eeuw het etensmaal voor de hele familie werd bereid. Wie onaangekondigd verscheen, kon dus een eenvoudige maaltijd krijgen, wat de pot schaft. Je kunt ook iemand inviter à la fortune du pot, waar wij zouden zeggen: 'Kom je een hapje mee-eten?' Dat betekent dat je van harte welkom bent aan tafel en dat je gewoon eet wat de pot die dag schaft...

volgende keer

Hoe kan er in het Frans verwezen worden naar de 'kouwe kant' van de familie?

prendre le pas sur

zwaarder laten wegen dan, laten prevaleren
('de stap nemen op, voor(uit)marcheren')

De uitdrukking komt waarschijnlijk uit de militaire wereld, waar la cadence au pas ('marcheren') bij de troepen de regel is. Prendre le pas sur betekent dan letterlijk zoiets als 'voor de troepen uit marcheren', hoewel dat niet de figuurlijke betekenis is van deze uitdrukking. Het betekent namelijk niet dat je vooruitloopt op anderen, maar dat je aan een bepaalde activiteit de voorkeur geeft boven een andere, dat je iets zwaarder laat wegen dan iets anders dus, zoals bijvoorbeeld in deze tekst uit het Europese Parlement: Les diminutions des dépenses ne peuvent pas prendre le pas sur les exigences de qualité de service (...): 'Kostenbesparingen mogen niet belangrijker zijn dan of ten koste gaan van de kwaliteit van de dienstverlening (...)'.

volgende keer:

Hoe zeg je 'eten wat de pot schaft' in het Frans?

la fin des haricots

het bittere einde
('het einde van de bonen')

Gelukkig kunnen wortel, komkommer, aardappel, aubergine, tomaat en radijs nog afscheid nemen van de twee bonen... Wederom maken we kennis met een van de vele culinaire uitdrukkingen die het Frans rijk is. Het gaat hier om een redelijk recente uitdrukking, die pas bestaat sinds het begin van de twintigste eeuw. Over de verklaring zijn de geleerden het niet eens. Sommigen brengen het in verband met de tijd van vóór de televisie, toen gezinnen nog avonden lang aan gezelschapsspelletjes deden, waarbij niet ingezet werd met geld, maar met bonen. Had je geen bonen meer over, dan was het einde spel en kon je met je grote teen gaan spelen. Immers, de t.v., spelcomputers en mobiele telefoons moesten nog worden uitgevonden...

Een andere verklaring luidt dat bonen vroeger het goedkoopste voedsel waren in kostscholen, gevangenissen en arme gezinnen. Waren zelfs de bonen op, dan was er dus echt niets meer te eten, het bittere einde dus...

volgende keer:

Hoe laat je iets prevaleren in het Frans?

hoe vertaal je 'cijfer' in het Frans?

chiffre - indice - note - point - statistiques - taux

Sommigen missen in dit lijstje misschien het woord nombre maar dat is een 'getal'. En als het om cijfers gaat, moeten we precies zijn: in principe bestaan er in ons systeem maar tien cijfers en getallen kunnen uit meer cijfers bestaan. Het woord voor 'cijfer' is dan ook in principe chiffre, overigens afgeleid van het Arabische woord voor 'nul', een cijfer dat de Romeinen niet gebruikten. Maar zelfs van een abstract en precies begrip als 'cijfer' bestaan afgeleide betekenissen. Het bekendste is misschien het 'schoolcijfer' dat in het Frans met point kan worden aangegeven, maar meestal met note : 'een cijfer geven' is noter (bijvoorbeeld: noter dix sur vingt betekent in Franse scholen waar doorgaans met een twintigpunts- in plaats van met een tienpuntsschaal wordt gerekend: 'een vijf geven') of mettre une note à. Je kunt als leerling une bonne note of une mauvaise note krijgen.

Als je met een 'cijfer' een 'uitgedrukt getal' of een 'gehalte' bedoelt, kun je taux  ('gehalte') of indice ('kencijfer, indexcijfer') gebruiken: le taux de naissance is 'het geboortecijfer'. Als 'de cijfers' je iets vertellen over hoe het bijvoorbeeld gesteld is met de werkloosheid of de mate waarin we ons veilig voelen, dan raadpleeg je de statistiques. En sta je in de rode cijfers, dan ben je à découvert...

volgende keer:

Ook voor 'het bittere einde' hebben de Fransen een culinaire uitdrukking. Welke?

saisir la balle au bond

de gelegenheid aangrijpen
('de bal in de vlucht pakken')

Als je snel van een zich plotseling voordoende gelegenheid wilt profiteren, moet je proberen de bal te grijpen terwijl die geworpen wordt, voordat de bal de grond raakt, in de vlucht dus. Je kunt in zo'n geval trouwens in het Frans de gelegenheid ook 'bij de haren grijpen' : saisir l'occasion aux cheveux.

volgende keer:

Hoe vertaal je 'cijfer' in het Frans?

si ça se trouve

wie weet, misschien wel
('als dat het geval is')

Misschien is de uitdrukking een ellips van si ça se trouve être le cas ('als dat het geval blijkt te zijn'). Het wordt in ieder geval in omgangstaal gebruikt in de betekenis van 'wie weet' (ook wel qui sait) of 'misschien wel'.

Bijgaand plaatje komt van een Belgacomreclame met de volgende leuze:

Si ça se trouve, les planches à repasser ne sont que des planches de surf qui ont abandonné leurs rêves et trouvé un vrai boulot ('Misschien zijn strijkplanken wel niets anders dan surfplanken die hun dromen hebben opgegeven en een echte baan hebben gevonden').

We blijven dromen. Wie weet wat daar nog van komt?

volgende keer:
Hoe kun je in het Frans een gelegenheid aangrijpen?