l'oisiveté est mère de tous les vices

Ledigheid is des duivels oorkussen
(lett. ledigheid is de moeder van alle ondeugden)

Ziehier het eerste 'verzoeknummer' op dit weblog: een favoriete uitdrukking van een van mijn collega's. Er volgen binnenkort meer verzoeknummers. Het idee dat uit luiheid niets goeds voort kan komen, is natuurlijk een buitengewoon moralistische uitspraak die erom vraagt geparodieerd te worden. Zo vond ik de uitspraak die ik hierboven heb afgebeeld: L'oisiveté est la mère de tous les vices, mais le vice est le père de tous les arts van Alfred Capus, een negentiende-eeuws journalist/schrijver uit Aix-en-Provence: 'Ledigheid is de moeder van alle ondeugden, maar de ondeugd is de vader van alle kunsten.'

Een andere parodie vond ik in een stripverhaal van de smurfen:

'Vooruit!! Aan het smurf [werk] zoals iedereen, want zoals de Grote Smurf altijd zegt: "Luiheid is de moeder van alle smurfen en..."

volgende keer

Morgen is het 5 december. Hoe speel je in het Frans iemand eigenlijk de zwartepiet toe?

avoir l'esprit de l'escalier

met je mond vol tanden staan, (maar later (te laat) ineens precies weten wat je had moeten zeggen)

Dit is misschien mijn meest favoriete Franse uitdrukking, omdat er voor zover ik weet geen Nederlandse variant bestaat die de hele lading dekt en omdat je het als een film aan je voorbij kunt zien trekken: Je zit met een gezelschap aan tafel en plotseling zegt iemand zoiets onverwacht kwetsends, dat je met je mond vol tanden staat, absoluut niet weet wat je terug moet zeggen, briesend de eetkamer verlaat en de trap op stuift, om halverwege plotseling tot stilstand te komen. Dan valt je namelijk ineens de briljante zin in waarmee je je opponent van repliek had kunnen dienen. Maar ja, dan is het te laat...

Zo stel ik me deze situatie tenminste steeds voor. Maar het hoeft helemaal niet om een beledigende opmerking te gaan en je hoeft ook niet al halverwege de trap te zijn. Het gaat er gewoon om dat je op het moment dat het nodig is niet adrem genoeg bent om een passende opmerking te plaatsen. Het kan hierbij ook gaan om een humoristische opmerking bijvoorbeeld.

herkomst van de uitdrukking

De uitdrukking schijnt terug te gaan op de verlichtingsfilosoof Denis Diderot die een situatie schetste waarin hij op het moment dat iemand een argument tegen hem in bracht, helemaal niet meer wist wat hij terug moest zeggen en pas bij het weggaan, onderaan de trap bedacht wat hij terug had moeten zeggen.

Hoe dan ook, het blijft denk ik mijn favoriete Franse uitdrukking.

(met dank aan www.expressio.fr)

volgende keer

op verzoek van een collega: hoe zeg je in het Frans: 'ledigheid is des duivels oorkussen'?

Les bras m'en tombent!

Daar zakt mijn broek van af!
(lett. 'de armen vallen van me af')

Als je ergens stomverbaasd over bent, kun je in het Nederlands zeggen dat je broek ervan afzakt. In het Frans vallen je armen van je af. Stel je voor dat je ergens mee bezig bent en dat je ineens zo verrast wordt door iets wat je overkomt, dat je onbeweeglijk wordt, niet in staat om verder te gaan waarmee je bezig was. Die tijdelijke onmacht om wat dan ook te doen, wordt gesymboliseerd door de armen die van je lijf vallen. Je bent letterlijk tijdelijk 'onthand', 'ontarmd' zelfs. Dan kun je niet veel meer verrichten. Hoewel... waarschijnlijk werd aan het eind van de zeventiende eeuw, toen deze uitdrukking voor het eerst werd opgetekend in het woordenboek van de Académie Française, niet bedoeld dat de armen van je lijf op de grond vielen, maar langs je lijf: een plotselinge spierverslapping, laten we het daar op houden...

volgende keer
mijn persoonlijke favoriet: de mooiste Franse uitdrukking die ik ken... (voorlopig althans)  

Avoir un coeur d'artichaut

Een vlinder / wispelturig in de liefde zijn

Een aantal jaren lazen we in de 4-vwo-klassen een jeugdboek met de titel Coeur d'artichaut. Vreemd genoeg vroeg geen enkele leerling om een verklaring voor deze merkwaardige titel. Was deze Franse uitdrukking gesneden koek (aha, die gaan we ook een keer uitpluizen...) voor hen? Ik betwijfel het. Het artisjokhart in het boekje was de vrouwelijke hoofdpersoon die verschillende jongens aan het lijntje hield, zoals uit een echt artisjokhart een grote hoeveelheid blaadjes losjes vast worden gehouden. In de negentiende eeuw was de uitdrukking iets langer: 'coeur d'artichaut, une feuille pour tout le monde' (artisjokhart, voor iedereen een blaadje).

volgende keer

Als je ergens stomverbaasd over bent, kun je in het Nederlands zeggen: 'Daar zakt mijn broek van af.' In het Frans komt er in zo'n situatie iets anders naar beneden...

Appeler un chat un chat

Het beestje bij zijn naam noemen
(lett. een kat een kat noemen)

Voor de Vlamingen onder ons is dit een bekende uitdrukking, in het Noord-Nederlands houden we het gewoon op een 'beestje'. Waarom refereren de Fransen aan een kat, als ze geen zin hebben om politiek correct om de zaken heen te draaien?

herkomst van de uitdrukking

De uitdrukking blijkt minder 'onschuldig' dan ze in eerste instantie lijkt. Het antwoord is namelijk onder de gordel te vinden. Wat tegenwoordig in het Frans wordt aangeduid met la chatte - voor wie het nog steeds niet begrepen heeft, we hebben het over de vrouwelijke schaamstreek, die van nature - net als een kat - behaard is en zich graag laat strelen, heette tot in de achttiende eeuw le chat. Bij het ontstaan van de uitdrukking heeft waarschijnlijk ook het homoniem le chas ('gat, spleet') een rol gespeeld.

enkele voorbeelden van politiek correcte uitdrukkingen in het Frans

Zoals in het Nederlands een 'schoonmaakster' wordt aangeduid met de term 'interieurverzorgster (m/v)', zo bestaat in het Frans de term technicienne de surface. Andere voorbeelden: un homme de couleur voor un noir, une personne à mobilité réduite voor un handicapé, un mal comprenant voor un imbécile.

(met dank aan www.expressio.fr)

volgende keer

Wat ben je als je in het Frans een artisjokhart hebt?

 

Soupe au lait

Heethoofd, opvliegend standje

Het zal niemand verbazen dat de Franse taal wemelt van de culinaire uitdrukkingen. Het is niet voor niets dat de Franse keuken de status heeft gekregen van UNESCO-werelderfgoed. Iemand die wel eens een pan melk (het gerecht soupe au lait is overigens een soort broodpap) heeft opgezet, weet wat er vervolgens kan gebeuren. Je kunt echt geen minuut iets anders gaan doen, want voor je het weet - en altijd weer eerder dan je verwacht - begint het goedje explosief te koken en dreigt je hele fornuis onder te lopen. De melk koekt meteen aan en een venijnige schroeilucht verraadt dat er iets ernstigs is gebeurd. Draai je echter het gas uit, of haal je de pan van het vuur, dan zakt de melk acuut weer in, alsof er niets aan de hand was. Vandaar dat iemand die last heeft van plotselinge woede-uitbarstingen of driftaanvallen die vervolgens weer snel overgaan, in het Frans soupe au lait wordt genoemd. Misschien komt onze uitdrukking 'snel aangebrand zijn' nog wel het dichtst in de buurt van de Franse uitdrukking, bedenk ik ineens...

La soupe aux choux 

Tja, en als we het toch over soep hebben, dan kan ik natuurlijk niet om die compleet absurde film van Louis de Funès (s uitspreken alsjeblieft!) heen. Ja, die Fransen zijn zo trots op hun nationale keuken en hun terroir (hierover misschien later) dat hun gerechten zelfs voor buitenaardse wezens onweerstaanbaar blijken te zijn. Enig nadeel van de goddelijke koolsoep die in deze film centraal staat, is dat je er een beetje winderig van wordt. Maar laat dat nu juist een signaal zijn waarmee je vliegende schotels oproept (navertellen van deze film uit 1981 is eigenlijk ondoenlijk, je moet hem gewoon ondergaan...):

volgende keer

Nederlanders staan bekend om hun directheid, of botheid, als je wilt. Maar ook de Fransen hebben daar een uitdrukking voor. Het zal echter niet verbazen dat daar ook een zeker ou-là-là-gehalte aan zit...

Croquer la vie à pleines dents

Met volle teugen van het leven genieten
(lett. 'het leven met volle tanden opvreten')

Croquer betekent 'doorbijten, oppeuzelen'. De oorspronkelijke betekenis van het werkwoord is 'een knappend geluid maken'. Vandaar dat je het ook gemakkelijk gebruikt met bijvoorbeeld chocolade en appels. Maar je kunt ook figuurlijk met smaak van iets proeven, zoals van het leven. Je zet als het ware je tanden in het leven, zoals je die ook in een sappige appel zou zetten...

croque-monsieur

En hoe zit het dan met de croque-monsieur?

Wie wel eens in Frankrijk komt en even snel een hongertje wil stillen, kent het werkwoord waarschijnlijk vooral in de combinatie croque-monsieur, de Franse benaming voor een tosti met ham en Emmentaler kaas. Maar hoe komt die sandwich aan zijn eigenaardige naam? Hoezo zet je tanden in een meneer? Het verhaal gaat dat de benaming croque-monsieur is ontstaan in een Parijs café aan de boulevard des Capucines in het jaar 1901. Toen de caféhouder Michel Lunarca - die door zijn concurrenten om een onduidelijke reden voor kannibaal werd uitgemaakt - op een dag geen stokbrood meer had, belegde hij sneetjes casinobrood met Emmentaler kaas en ham. Toen een klant hem vroeg wat voor vlees erop zat, antwoordde hij "de la viande de monsieur évidemment" ('vlees van meneer uiteraard'). Het cafépubliek proestte het uit en iedereen wilde het 'broodje meneer' graag uitproberen. De volgende dag zette de caféhouder de croque-monsieur definitief op de kaart.

croque-madame

Inmiddels bestaat er ook een vrouwelijke variant, de croque-madame. Als je die bestelt, krijg je bovenop je croque-monsieur een gebakken spiegelei. Bon appétit! (of Bon app', zoals de Fransen met hun voorkeur voor afkortingen meestal zeggen...)

volgende keer:

blijven we een beetje in culinaire sferen. In Nederland kun je een 'soepjurk' dragen, maar wat is er met je aan de hand als je in Frankrijk soupe au lait wordt genoemd?