se mettre le doigt dans l'oeil

de plank (volledig) misslaan
(lett. 'je vinger in je oog steken')

Het moet inderdaad een pijnlijke vergissing zijn, als je je vinger in je oog steekt. Het doet niet alleen pijn, maar kan ook onherstelbare schade veroorzaken. Volgens de Franse site www.expressio.fr zien sommigen een verklaring van deze uitdrukking in het katholieke gebruik om je voorhoofd te deppen met een beetje wijwater uit een wijwaterbekken (un bénitier). Als je niet oplet, kom je dan met je vinger verkeerd terecht. Maar - ik verzin het echt niet zelf - dezelfde site wijst ook weer op de bargoense betekenis van het woord oeil, dat - we hebben het al eerder gezien - ook voor de anus staat. Waar de vinger in dat geval voor staat, laat zich raden. Kennelijk is dit voor veel Fransen een pijnlijke vergissing. Zijn we toch weer onder de gordel beland. Mes excuses.

volgende keer

Hoe werk je je in het Frans in het zweet?

va te faire cuire un oeuf

Ga toch fietsen!
(lett. 'ga een ei voor je laten bakken')

Als onze aanwezigheid of bemoeizucht niet bijzonder op prijs wordt gesteld kunnen wij Nederlanders worden aangespoord tot het maken van een tochtje op ons nationale vervoermiddel, het stalen ros. Zo zal het u niet verbazen dat er in Frankrijk ook een toespeling wordt gemaakt op  hun meest geliefde activiteit, nl. eten (en drinken). 

De uitdrukking dateert uit de tijd dat de keuken nog het exclusieve domein was van de huisvrouw. Het mocht dan wel haar taak zijn om voor het eten te zorgen, manlief kon het even goed vaak niet laten kritiek te uiten op haar bezigheden in de keuken. Als het haar echt te gortig werd, kon ze haar man de deur wijzen met de opmerking: 'laat toch ergens een ei voor je bakken (zelf was hij daar kennelijk niet toe in staat...) en laat mij alsjeblieft met rust...'

Overigens bestaat er in het Frans ook een uitdrukking die wat meer in de buurt komt van ons 'ga toch fietsen', maar dan wel met de benenwagen: Va te promener ('ga wandelen'). Het Franse landschap is misschien iets te geaccidenteerd om je er voor je plezier met de fiets te wagen...

volgende keer

Hoe sla je in het Frans de plank mis?

couper les cheveux en quatre

haarkloven
('het haar in vieren knippen')

Het lijkt erop dat de Fransen nog preciezer zijn dan de Nederlanders: wij kunnen immers haarkloven, maar daarbij is niet precies aangegeven op welke manier. In het Frans dien je een haar echter in exact vier delen te kloven. Dit geldt ook voor varianten van deze uitdrukking: waar wij genoegen nemen met mierenneuken wordt in het Frans ook nog precies aangegeven hoe dat moet. Het gebeurt daar overigens niet met mieren, maar met vliegen en die moeten dan ook nog eens van de achterzijde worden benaderd: enculer des mouches...

volgende keer: 

Hoe zeg je in het Frans 'Ga toch fietsen!'? Op de Tour de France na, zijn wij als Nederlanders immers een veel fietsgrager volk dan de Fransen...

fort comme un Turc

zo sterk als een beer 
(lett. 'sterk als een Turk')

Speciaal voor onze Turkse vrienden, die wel wat aandacht verdienen, nu  helaas ook in het mooie Istanboel een bloedige aanslag is gepleegd. Volgens de Fransen zouden zij dit snel weer te boven moeten kunnen komen, want de Turken wordt een grote kracht toegedicht. De uitdrukking dateert uit de vijftiende eeuw, kort na de val van Constantinopel, het huidige Istanbul, en de reputatie van onverschrokken, nergens voor terugdeinzende Turken werd definitief gevestigd in de tijd van het Ottomaanse rijk. 

En hiermee hebben we dus vast één oplossing van de vergelijkingen van gisteren. Hieronder het volledige overzicht:

- zo doof als een kwartel: sourd comme un pot ('doof als een pot', verklaring helaas ongewis)

- zo gek als een deur: fou comme un chapelier ('gek als een hoedenmaker', wel verklaard door het feit dat hoedenmakers vroeger bij het maken van bepaalde hoeden kwik nodig hadden en enigszins ontregeld raakten door het inhaleren van deze kwikdampen)

- zo mager als een lat: maigre comme un clou ('mager als een spijker')

- roken als een ketter: fumer comme une cheminée ('roken als een schoorsteen', een variant die ook bij ons bekend is)

- slapen als een roos: dormir comme une marmotte ('slapen als een marmot')

- stelen als de raven: être voleur comme une pie ('dief zijn als een ekster')

- zo sterk als een beer: fort comme un Turc (zie hierboven)

- trillen als een rietje: trembler comme une feuille ('trillen als een blaadje')

volgende keer:

Wie zijn er beter in haarkloven, Nederlanders of Fransen?

avoir une faim de loup

honger als een paard hebben
(lett. 'een wolvenhonger hebben')

Soms komen vergelijkingen in het Frans en het Nederlands overeen. Zo zeg je ook doux comme un agneau ('mak als een lammetje'), malade comme un chien ('ziek als een hond') en léger comme une plume ('zo licht als een veertje'). Maar dat is zeker niet altijd het geval. Laten we er dit keer eens een oefeningetje van maken. Zoek de juiste onderdelen bij elkaar. De oplossing volgt morgen:

doof als een kwartel  

sourd comme...

gek als een deur

fou comme...

mager als een lat

maigre comme...

roken als een ketter

fumer comme...

slapen als een roos

dormir comme...

stelen als de raven

être voleur comme...

sterk als een beer
fort comme...

trillen als een rietje

trembler comme...

... un chapelier ('een hoedenmaker')

... une cheminée ('een schoorsteen')

... un clou ('een spijker') 

... une feuille ('een blaadje') 

... une marmotte ('een marmot')

... une pie ('een ekster')

... un pot ('een pot')
... un Turc ('een Turk')

Hier komen we toch wel uit?

volgende keer...

de oplossingen + een enkele verklaring 

 

beurré comme un petit lu

ladderzat zijn
(lett. 'geboterd zijn als een koekje van Lu')

Op het eerste gezicht is dit een hele merkwaardige uitdrukking: al eet je drie pakjes koekjes achter elkaar op... het is misschien slecht voor een goed figuur, maar dronken word je er niet van. 

Wat hier gebeurd is, is dat in de straattaal het woord bourré ('ladderzat', lett. 'tot de rand gevuld') is verbasterd tot beurré, misschien ook versterkt door de aanblik van een weke dronkelap die grove taal uitslaat (in sommige delen van Frankrijk parler gras, 'vet spreken'). Ook in drukkersjargon wordt een pagina met wel heel veel tekst een page beurrée genoemd. Om een uitdrukking kracht bij te zetten wordt vaak een vergelijking toegevoegd: 'zo zat als een aap', 'zo zat als een maleier'. In het geval van beurré lag dan het koekje voor de hand, aangezien het beroemdste koekje van het merk Lu, de petit beurre is, een droog theekoekje dat minder droog is gemaakt door een grote hoeveelheid boter, het is als het ware beurré de beurre...

volgende keer

gaan we wat meer vergelijkingen bekijken. Wij hebben honger als een paard, of als een leeuw. De Fransen ook?

je ne suis pas dupe

Daar trap ik niet in / ik heb het heus wel door
(lett. 'ik ben geen slachtoffer')

Op het plaatje zien we vier demonstranten ('ik ben Charlie, ik ben joods, ik ben politieagent, ik trap er niet in'). De vierde man draagt een gallisch hoofddeksel en daarboven is Rivarol geschreven, de naam van een extreem-rechts Frans tijdschrift dat berucht is om zijn antisemitische denkbeelden. Hij staat er wel tamelijk alleen in, want achter de drie demonstranten zien we de honderdduizenden manifestanten die op 11 januari 2015 door de Parijse straten trokken om hun ongenoegen en verbondenheid te tonen na de aanslagen op Charlie Hebdo.

De oorsprong van het woord dupe is niet helemaal zeker. Je moet wel beseffen dat het woord dupe in het Frans de connotatie 'dom' heeft: je bent dus als het ware slachtoffer van iets (mede) door je eigen domheid. Het zou iets te maken kunnen hebben met het Latijnse upupa ('hop', de opvallende vogel die behalve dat hij voortdurend zijn eigen naam zegt, erg bekend is door zijn in het oog springende kuif). Vandaar is het werkwoord déhupper ('van zijn kuif ontdoen') ontstaan. Maar in het middeleeuws Frans bestond er ook al een woord dupe/duype met de betekenis 'sukkel'. Misschien hebben de verschillende woorden elkaar beïnvloed en geleid tot de huidige betekenis.

volgende keer

zien we hoe een bekend koekje in de Franse taal terecht is gekomen...