être au bout du rouleau

Aan het eind van zijn Latijn zijn
('aan het eind van de rol zijn')

Dit is een hele oude uitdrukking, misschien wel zo oud als het Latijn... De rol waarvan sprake is, is namelijk een boekrol, die definitief verdween aan het eind van de zeventiende eeuw. In de middeleeuwen werd de toneeltekst voor een acteur geschreven op zo'n boekrol. Vandaar dus ook dat een acteur een rol speelt... Ook de uitdrukking à tour de rôle ('om de beurt') schijnt terug te gaan op de boekrol.

Het middelfranse woord voor rouleau was rollet ('kleine rol, rolletje') Een acteur met een klein rolletje was snel aan het eind van zijn rol en had dan niets meer te zeggen. Aan het eind van de zeventiende eeuw betekende être au bout du rouleau 'niet meer weten wat je moest zeggen of doen' of 'niet weten wat te antwoorden' of zelfs 'niets meer hebben om van te leven'. Onder invloed van de uitdrukking être à bout de ressources ('geen middelen van bestaan meer hebben') ging deze laatste betekenis overheersen. Aan het eind van de negentiende eeuw werd de uitdrukking weer nieuw leven ingeblazen door de cilinders (rollen) van de fonografen (de oude platenspelers) die steeds sterker vervormde geluiden gingen produceren naarmate het einde naderde tot je de indruk kreeg dat het apparaat niet meer kon, aan het einde van de rol, van zijn Latijn was...

volgende keer

Is het in het Frans ook gevaarlijk om slapende honden wakker te maken?

joindre les deux bouts

de eindjes aan elkaar knopen / rondkomen
(lett. 'de twee uiteinden verenigen')

Vorige week was het Blue Monday, officieel de meest deprimerende dag van het jaar - we kunnen het maar gehad hebben - de derde maandag van januari. De meeste bonnes résolutions ('goede voornemens') zijn al in rook opgegaan, het is nog koud en donker en het einde van de maand komt in zicht en we komen dus vaak niet meer uit met ons budget: we hebben moeite om de eindjes aan elkaar vast te knopen. De uitdrukking schijnt afkomstig te zijn uit de landbouw. Het was een kunst om ervoor te zorgen dat der voldoende kon worden geput uit de oogst van het afgelopen jaar voordat er opnieuw geoogst werd. In de achttiende eeuw werd van iemand die niet goed kon rondkomen dat hij avait du mal à joindre les deux bouts de l'année ('moeite had om de twee uiteinden van het jaar te verenigen'). Sinds we maandelijks een salaris ontvangen (meestal in de derde week van de maand), moeten we niet jaarlijks maar maandelijks de eindjes aan elkaar zien te knopen.

volgende keer

andere uitdrukkingen met het woord bout (een vrijwel onuitputtelijke bron...)

avoir le melon

het hoog in zijn bol hebben / het zeer met zichzelf getroffen hebben
(lett. 'de meloen hebben')

Als je het in het Frans zeer met jezelf getroffen hebt en er dus een meloenenveld afstand bestaat tussen je pretenties en je werkelijke ik, dan heb je geen meloen in je hand, maar een hoofd als een meloen, een opgeblazen hoofd, zeg maar. Dat kunnen we zo zeker weten, omdat er ook een variant van deze uitdrukking bestaat, nl. avoir une grosse tête ('een dikke kop hebben'). Je kunt je er wel een voorstelling bij maken, denk ik. 

Chapeau Melon et Bottes de Cuir
(maar dan andersom)

En nu we het toch over meloenen hebben, deze bolle vrucht wordt in het Frans ook gebruikt om de typische Britse bolhoed aan te duiden. Een bolhoed heet in het Frans un chapeau melon, o.a. heel bekend geworden door de Britse serie The Avengers - mijn leeftijdgenoten kennen die nog wel -  in het Nederlands 'de Wrekers', in het Frans Chapeau Melon et Bottes de Cuir ('Bolhoed en Leren Laarzen') waarbij Chapeau Melon uiteraard staat voor de op en top Britse John Steed en Bottes de Cuir voor de charmante Emma Peel.

être chauvin

chauvinistisch zijn

Ja, dat is het toch? Fransen zijn toch chauvinistisch, zo denken wij allemaal te weten? Maar feit is dat het woord chauviniste helemaal niet bestaat in het Frans (chauvinisme overigens wel). In het Frans word je in zo'n geval chauvin genoemd. Maar waar komt die term eigenlijk vandaan? Het zal toch niets met chauve ('kaal') te maken hebben, niet bepaald een eigenschap waar de meeste mannen trots op zijn. Ik kan er zelf helaas over meepraten...

Welnu, het woord chauvin is voor het eerst verschenen in het werk van Augustin Eugène Scribe (1791-1861), die meer dan 450 toneelstukken schreef in de eerste helft van de negentiende eeuw, waarvan slechts weinige nog enige bekendheid genieten. Maar één van zijn stukken heeft de tand des tijds doorstaan en dat is Le soldat laboreur waarin een soldaat uit het leger van Napoleon ten tonele wordt gevoerd die opvalt door zijn niet te temperen militaire enthousiasme. Al raakt hij in diensttijd maar liefst 17 keer gewond, hij blijft zijn vaderland en zijn keizer onvoorwaardelijk trouw. Zijn toewijding is zo extreem dat het ronduit belachelijk wordt. En dit personage luistert naar de naam... Nicolas Chauvin. Het stuk was zo succesvol dat de eigennaam Chauvin een soortnaam is geworden. 

volgende keer

wat heb je in het Frans als je een meloen hebt?

poser un lapin

iemand voor niets op je laten wachten / zijn kat sturen
(lett. 'een konijn neerzetten')

Weer zo'n lastig uit te leggen uitdrukking waarbij waarschijnlijk weer meerdere zegswijzen tot één uitdrukking zijn samengevallen. Aanvankelijk werd de uitdrukking gebruikt voor mannen die vrouwen lang lieten wachten op betaling voor bewezen diensten, waarbij het woord lapin dan in het argot terecht zou zijn gekomen vanuit het kermiswezen: die knuffelbeesten die zo gemakkelijk te winnen lijken, maar die je in de praktijk nooit te pakken krijgt. Later is de betekenis verschoven van 'iemand te lang laten wachten op betaling' naar 'iemand voor niets op jouw komst laten wachten' ofwel 'niet verschijnen waar je verwacht wordt'.

volgende keer

onderzoeken we een eigenschap waar wij Fransen nog wel eens van betichten...

se tenir à carreau

zich gedeisd houden, op zijn hoede zijn
(lett. 'het bij ruiten houden'?)

Ik heb een vraagteken geplaatst achter de vertaling omdat men het niet eens is over de herkomst van deze uitdrukking en bij iedere verklaring zou je weer een andere vertaling kunnen geven. Het enige wat zeker is, is dat se tenir à betekent 'blijven staan bij, het houden bij, niet (af)wijken van'. Het woord carreau betekent 'ruit' of 'tegel', maar was vroeger ook een aanduiding voor een bepaalde pijl die gebruikt werd bij het kruisboogschieten. En zo moest in de Middeleeuwen een wachter in zijn wachttoren niet wijken van zijn pijlen om ieder moment een pijl in zijn boog te kunnen steken om ongenode gasten te ontmoedigen. Op hun beurt moesten deze ongenode gasten ervoor zorgen dat ze uit het schootsveld bleven van deze pijlen.

Een probleem met deze uitleg is echter dat deze uitdrukking pas in zwang is geraakt in de twintigste eeuw, lang nadat het gebruik van de kruisboog voor verdedigingsdoeleinden was verdwenen. 

Een andere verklaring wordt dan ook gezocht in het kaartspel, vooral ook omdat er ook al een zegswijze bestaat: Qui se garde à carreau n'est jamais capot ('wie ruiten blijft spelen, zal altijd wel een slag halen'), waarbij overigens geen bijzondere kracht wordt toegekend aan de kleur ruiten - het had net zo goed schoppen, harten of klaveren kunnen zijn, maar dat rijmt minder goed met être capot ('beest zijn', d.w.z. geen enkele slag halen). 

En dan hebben we natuurlijk altijd nog het argot, het bargoens, in dit geval het politie-bargoens, waarin carreau, carrée en carre staan voor 'huis, woonplaats' en se tenir à carre betekent dat je je in je eigen kamer verbergt, om niet opgemerkt te worden. Sinds de negentiende eeuw bestaat ook het werkwoord se carrer, dat o.a. 'zich in veiligheid brengen' betekent.

Waarschijnlijk hebben sommige van deze zegswijzen elkaar beïnvloed en geleid tot de huidige, dus moeilijk te vertalen uitdrukking se tenir à carreau.

volgende keer

leggen we een konijn neer. Huh?

mouiller sa chemise

zich in het zweet werken
('je overhemd nat maken')

De Parti socialiste heeft het zelden zo moeilijk gehad als onder het bewind van president Hollande, maar je kunt niet zeggen dat de kopstukken van deze partij zich niet in het zweet werken om de gunst van de kiezer terug te winnen. Een letterlijk voorbeeld hiervan zie je tijdens een speech van de Franse premier Manuel Valls in augustus vorig jaar in La Rochelle. Hij begon nog met een smetteloos wit overhemd, maar geleidelijk aan, onder de hete spotlichten, werkte hij zich letterlijk helemaal in het zweet, alsof hij meedeed aan de Mister Wet T-shirt verkiezingen. Het incident veroorzaakte een explosie in de sociale media. 

De uitdrukking dateert uit de negentiende eeuw en de verklaring is duidelijk: een arbeider of sportman die zich tot het uiterste inspant om iets te bereiken, werkt zich letterlijk in het zweet en maakt dus zijn hemd nat. De uitdrukking wordt - net als in het Nederlands - ook gebruikt voor geestelijke inspanning. 

Het doet misschien ook een beetje denken aan ons 'Maak je borst maar nat', maar dan in een wat kuisere variant. Toch wordt de uitdrukking niet in die betekenis gebruikt. Iemand die zijn borst nat kan maken, moet zich vervolgens wel flink in het zweet werken, maar voor zover ik weet bestaat de uitroep Mouille ta chemise! niet in het Frans. In een contextueel woordenboek ben ik wel de volgende uitspraak tegengekomen (maar een juiste context is dan natuurlijk wel van belang): Vous avez tiré le bon numéro! ('u hebt het goede nummertje getrokken', ironisch bedoeld uiteraard). 

volgende keer:

Hoe houd je je gedeisd in het Frans? Of hoe ben je op je hoede?