être chocolat

de sigaar zijn
('chocolade zijn')

Deze bekende Britse acteur mag dan bijzonder in de smaak vallen, hij is wel de sigaar en binnenkort blijft er niets van hem over, zo is te vrezen...

Er bestaan drie verklaringen voor het ontstaan van deze uitdrukkingen. Hier komen ze in volgorde van plausibiliteit: van minst naar meest waarschijnlijk. De eerste verklaring zou komen uit de bokswereld: als iemand knock-out werd geslagen bij het boksen, werd hij KO genoemd. De Franse uitspraak van het Engelse woord knock out [nokahoet] zou geleid hebben tot verbasteringen als moka en chocolat.

De tweede verklaring gaat terug naar het van oorsprong Cubaanse clownsduo  uit het eind van de negentiende eeuw Footit en Chocolat (over wie zojuist een speelfilm is verschenen waarin Chocolat wordt gespeeld door 'Intouchables'-Omar Sy.). In dit succesvolle clownsduo liet de zwarte Chocolat zich steeds beetnemen door zijn kompaan en zei dan "Je suis Chocolat."

De derde en meest waarschijnlijke verklaring komt uit het boerenbedrogkaartspel bonneteau ('een-twee-drie-klaveraas'), een kaartvariant van het spelletje 'balletje-balletje' waarbij geraden moet worden onder welke van de drie steeds van plaats verwisselde bekers een bepaalde kaart zich bevindt. Dankzij de kompaan van de bonneteau, een medeplichtige die regelmatig zogenaamd mocht winnen, trapten steeds meer slachtoffers erin en lieten zich overhalen het spelletje te spelen, terwijl ze nooit zouden winnen en dus hun geld kwijt waren. De kompaan was dus het lokaas. 'Voor lokaas spelen' heet faire le chocolat en le chocolat werd vervolgens de aanduiding voor de gedupeerde.

volgende keer

Vorig weekend waanden we ons even in de zomer. Nu moet de trui weer aan. April doet wat hij wil. Ook in het Frans?

pour un oui ou pour un non

voor ieder wissewasje / om het minste of geringste
('voor een ja of voor een nee')

De Fransen zullen zich momenteel misschien afvragen waarom we in godsnaam naar de stembus gaan en misschien oordelen dat we dat voor ieder wissewasje, of zonder reden, doen: pour un oui ou pour un non. 

Tja, meer valt er eigenlijk niet te zeggen over deze uitdrukking die gewoon voor zichzelf spreekt... Nu maar afwachten wat de stemmingen opleveren en of iemand zich daar vervolgens iets van aantrekt, pour un oui ou pour un non...

volgende keer

Wat ben je in het Frans als je de sigaar bent?

con comme la lune

zo dom als het achtereind van een varken
('stom als de maan')

Ik had gewaarschuwd: vandaag zouden we er nog een schepje bovenop doen en laten we wel wezen, als je dagelijks Franse uitdrukkingen bespreekt, ontkom je er niet aan soms ook het meer vulgaire spectrum te bestrijken. Enige tijd geleden bespraken we al de 'merde-familie'. Nu is het tijd voor de 'con-clan'. Het woordje con is eigenlijk een vulgaire aanduiding voor de vrouwelijke edele delen (inderdaad k*t), maar waar wij dat woord voornamelijk als scheldwoord gebruiken om ons ongenoegen uit te spreken of om vraagtekens te zetten bij de kwaliteit van een en ander, verwijst het in het Frans meestal naar personen. Un con of un connard (de vrouwelijke varianten heten une conne, une connasse of une connarde) is een 'idioot', een 'trut' of een '(kl...)zak', zo iemand die alleen conneries ('domme dingen') uithaalt of alleen maar aan het déconner ('rondhangen', 'onzin uitkramen') is. Ook een ding kan déconner ('raar doen'). Als iemand 'raar doet', zeg je eerder: il fait le con. O.K. Dat is allemaal duidelijk, maar hoezo ben je zo stom als de maan? 

Je zou het in verband kunnen brengen met termen als lunatique ('maanziek'). Ook de Engelsen kennen hun lunatic asylum. Zo bestaat er in het Frans ook de uitdrukking être dans la lune (lett. 'in de maan zijn', 'in de bonen zijn/verstrooid zijn'), maar heel waarschijnlijk is ook de associatie met het argot (bargoens) lune, dat waarschijnlijk vanwege zijn vorm een aanduiding is voor het achterwerk (tegengestelde van het hoofd, waarin het verstand zetelt) en daarmee zijn we toch weer terug bij ons achtereind van een varken (of een koe, zo u wilt)...

volgende keer

bekijken we wat de Fransen vinden van ons referendum...

ne pas avoir la lumière à tous les étages

geen licht zijn / niet zo snugger zijn / niet goed snik zijn / ze niet allemaal op een rijtje hebben
('niet op alle verdiepingen licht hebben')

Ik wil natuurlijk geen frik zijn -  enige beroepsdeformatie is mij niet vreemd - maar degene die dit plaatje heeft gemaakt beheerst ook niet alle fijne kneepjes van de Franse taal, getuige de spelfout (hij of zij had moeten schrijven: tous les étages), maar goed... In zowel het Nederlands als het Frans bestaat er dus een associatie tussen 'licht' en 'intelligentie'. Een andere manier om hetzelfde te zeggen is: avoir une case en moins ('een hersencel minder hebben') of il lui manque une case ('hij mist een hersencel'). En om weer even op het licht terug te komen: ook het Frans kent de uitdrukking ce n'est pas une lumière ('hij/zij is geen licht').

volgende keer

doen we er nog een schepje bovenop: wat nu als je zo dom bent als het achtereind van een varken?

risquer sa peau

zijn leven op het spel zetten
('zijn huid riskeren')

De huid is een van onze belangrijkste organen. Als we hem niet hadden, hielden we het niet langer dan enkele ogenblikken vol. Hij beschermt ons tegen alle kwalijke invloeden van buitenaf. Vanaf het einde van de twaalfde eeuw staat de huid dan ook symbool voor ons leven. Risquer sa peau betekent dan ook dat je je leven in de waagschaal stelt. Je vindt deze betekenis van peau ook terug in een aantal andere uitdrukkingen als craindre pour sa peau (lett. 'vrezen voor zijn huid', 'vrezen voor zijn leven'), y laisser sa peau (lett. 'zijn huid er laten', 'het leven laten, sterven'), tenir à sa peau ('hechten aan het leven'), sauver sa peau (lett. 'zijn huid redden', 'het er levend van afbrengen') en vendre cher sa peau ('zijn huid duur verkopen').

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat er bij iemand een steekje loszit?

sortir de ses gonds

uit zijn vel springen
('uit zijn scharnieren gaan')

In de zestiende eeuw verschenen in Frankrijk de eerste scharnieren in uitdrukkingen. Aangezien scharnieren bedoeld zijn om de beweging van deuren te controleren, betekende de uitdrukking se tenir sur ses gonds (lett. 'zich op/in zijn scharnieren houden') 'zich onder controle houden', 'redelijk en verstandig blijven'. Uit je scharnieren stappen betekende dus juist het tegenovergestelde: controle (over jezelf) verliezen, je verstand verliezen en in woede uitbarsten. In onze eigen uitdrukking springen we ook daadwerkelijk uit onze eigen beschermingslaag, nl. onze huid, ons vel. De Fransen doen dat liever overdrachtelijk, als een deur die uit zijn scharnieren springt. Je huid is immers een belangrijk orgaan. Daar moeten we zuinig op zijn, die moeten we duur verkopen...

volgende keer

Moet je in het Frans ook zuinig zijn op je huid?

poisson d'avril

1 april!
('aprilvis')

De algemeen aangevoerde verklaring voor het ontstaan van de 1-aprilgrappen gaat terug naar de zestiende eeuw, toen de Franse koning Charles IX besloot de gregoriaanse kalender in te voeren, waardoor Nieuwjaar niet meer werd gevierd tussen 25 maart en 1 april (tot dan toe de eerste dag van het jaar), maar op 1 januari. In Frankrijk gaf men elkaar in de nieuwjaarstijd cadeautjes (des étrennes), een traditie die tot op de dag van vandaag voortduurt. Om mensen in verwarring te brengen over het begin van het nieuwe jaar, bleven veel mensen dat echter ook doen op 1 april. De cadeautjes maakten al snel plaats voor grappige presentjes en uitnodigingen voor niet-gehouden feestjes en zo was de 1-aprilgrap geboren. 

Het klinkt allemaal heel plausibel tot... er ook een verwijzing naar een 1-aprilgrap werd gevonden in een bron uit 1508. Is de officiële verklaring daarmee zelf een aprilgrap? We zullen het nooit weten.

Maar dan die vis... Die kennen we in Nederland weer niet. De simpelste vorm van 1-aprilgrappen in Frankrijk (denk aan ons "je veter zit los!" of "je gulp staat open") bestaat erin een papieren vis te plakken op iemands rug. Ook die traditie lijkt te bestaan sinds de zestiende eeuw en heeft misschien te maken met de vastentijd. De nieuwjaarscadeautjes die men in maart/april aan elkaar gaf, waren meestal voedingsmiddelen en aangezien de nieuwjaarstijd vaak samenviel met de vastentijd, was het eten van vlees verboden, en gaf men elkaar dus meestal vis cadeau. Toen de 1-aprilgrappen eenmaal in zwang kwamen, waren nepvissen de meest voorkomende cadeautjes.

volgende keer
Wie door iemand flink wordt beetgenomen, kan nog wel eens uit zijn vel springen. Maar hoe doe je dat op zijn Frans?