le secret de Polichinelle

een publiek geheim
('het geheim van Jan Klaassen')

Polichinelle is de Franse variant van onze Jan Klaassen, een personage dat maar niet ophoudt met praten en daarom dus ook geen geheim kan bewaren. Als je hem iets vertelt, weet je zeker dat je geheim op straat belandt, een publiek geheim wordt dus...

volgende keer

Hoe kun je in het Frans zeggen dat je je iets verbeeldt, dat je hersenschimmen hebt?

c'est blanc bonnet et bonnet blanc (of andersom)

dat is één pot nat
('dat is witte muts en muts die wit is')

In het Frans is de volgorde van zelfstandig en bijvoeglijk naamwoord minder strikt dan in het Nederlands. In principe hebben de bijvoeglijke naamwoorden wel een vaste plaats (meestal achter het zelfstandig naamwoord), maar door het van plaats te veranderen kun je er een kleine betekenisnuance aan geven, of er meer nadruk op leggen: zo is een enfant pauvre ('arm kind') een kind zonder geld, en een pauvre enfant een kind dat medelijden verdient en is een terrible accident nog net even wat verschrikkelijker dan een accident terrible. Maar in de kern komt het op hetzelfde neer, het is lood om oud ijzer, één pot nat.

Er zijn meer uitdrukkingen in het Frans die hetzelfde betekenen. Zo kun je zeggen dat iets du même tonneau is ('uit hetzelfde vat'), zoals wij ook uit hetzelfde vaatje kunnen tappen.

In Frankrijk woont de grootste Noord-Afrikaanse gemeenschap in Europa en dus heeft die ook een belangrijke bijdrage geleverd aan de Franse taal. Om te zeggen dat iets op hetzelfde neer komt, kun je in het Frans ook zeggen: c'est kif-kif. Als je nu door Marokko loopt, kan je kif worden aangeboden. Maar de uitdrukking kif-kif heeft niets met hasj te maken. Mocht je je dus verheugen op een dubbele portie cannabis, dan moet ik je teleurstellen. De uitdrukking is in 1867 meegenomen door soldaten van het Franse Noord-Afrikaanse leger en het gaat om een verdubbeling van het Arabische woord kif dat 'net zoals' betekent. Vaak werd (of wordt) het aangevuld door andere woorden: kif-kif le même sac ('net als dezelfde zak') of vaker kif-kif bourricot ('net hetzelfde ezeltje').

volgende keer

Hoe heet Jan Klaassen in het Frans en welk geheim heeft hij te verbergen?

c'est du propre!

Dat is me ook wat (moois)!
('dat is wat schoons')

Je hoeft maar een schielijke blik op het plaatje te werpen om te begrijpen dat het hier (net als in het Nederlands overigens) om een ironische uitdrukking gaat: je zegt het tegenovergestelde van wat je bedoelt. C'est du propre is overigens ook de naam van een populair televisieprogramma waarin twee kordate dames eens flink de bezem halen door totaal vervuilde huishoudens. Volgens mij kent onze commerciële televisie een programma met hetzelfde format, maar ja, is de (commerciële) televisie wat dat betreft tegenwoordig niet één pot nat?

volgende keer

Er zijn verschillende manieren om in het Frans 'één pot nat' uit te drukken. We bespreken er morgen enkele.

être à la page

bij zijn, op de hoogte zijn, up-to-date zijn
('op de pagina zijn')

Deze uitdrukking kwam ik meerdere malen tegen bij herlezing van het absurde toneelstuk Rhinocéros van Eugène Ionesco, waarin iedereen behalve de hoofdpersoon zich conformeert aan de heersende moraal (waarschijnlijk een aanklacht tegen totalitaire regimes zoals die destijds bestonden in Oost- en Midden-Europa, waaronder Ionesco's moederland Roemenië) door in een neushoorn te veranderen. Iedereen wil erbij horen, de laatste mode volgen, up-to-date zijn. De hoofdpersoon Bérenger lijkt zich niets aan te trekken van de mores en zijn vriend Jean, die later in het stuk zelf ook in een neushoorn zal veranderen, adviseert hem meermalen om se mettre à la page. Maar waarom 'op de bladzijde'? Omdat de uitdrukking tegenwoordig vaak wordt gebruikt in de betekenis 'de mode volgen', denken veel Fransen dat het verwijst naar de modepagina's in vrouwenbladen, maar volgens Larousse gaat het gewoon om 'de juiste pagina'. Denk aan leerlingen in een klas van wie de gedachten nog wel eens willen afdwalen en die niet altijd hun huiswerk hebben gemaakt. Wie de les echt goed wil blijven volgen, moet op de juiste pagina blijven...

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans enigszins afkeurend: 'Dat is me ook wat!' ?

avoir mal aux cheveux

een kater hebben
('pijn in je haren hebben')

Er zijn meer uitdrukkingen voor het verschijnsel dat je je niet helemaal happy voelt nadat je de nacht daarvoor te diep in het glaasje gekeken hebt. Soms wordt dan verwezen naar de droge mond die je ervan overhoudt: de meest voorkomende uitdrukking voor een kater in het Frans is avoir une gueule de bois ('een houten keel hebben'), maar de traditionele hoofdpijn heeft aanleiding gegeven tot een merkwaardige pars pro toto ('deel voor het geheel'), nl. 'pijn in je haren hebben', waarbij de haren uiteraard staan voor het hele hoofd, terwijl ze er juist het enige onderdeel van zijn waarin je geen pijn kunt hebben. Waarschijnlijk is de uitdrukking door deze anomalie juist populair geworden. Je kunt er in ieder geval grappige tekeningen van maken, getuige de haren van het ventje hierboven die allemaal 'au' roepen.

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat je 'helemaal bij' bent, up-to-date?

Hoe vertaal je 'uitkijken' in het Frans?

faire attention, avoir vue (sur), donner (sur), guetter, être à l'affût de, aspirer à, avoir hâte de, être impatient de 

En zo kan ik nog wel even doorgaan...
Ons werkwoord 'uitkijken' heeft nogal wat uiteenlopende betekenissen. 

Allereerst bekijken we de betekenis 'oppassen'. Als je in plaats van 'kijk uit!' ook 'pas op!' kunt zeggen, dan kies je voor faire attention (fais/faites attention !).

Varianten zijn Prends/Prenez garde ! en Méfie-toi ! / Méfiez-vous ! ('vertrouw het niet').

'Uitkijken' kan echter ook betekenen 'uitzicht hebben op'. In dat geval kun je avoir vue sur of donner sur gebruiken: Ma chambre donne sur la rue ('mijn kamer kijkt uit over de straat').

Als je met 'uitkijken' bedoelt, dat je 'op de uitkijk' staat, gebruik je guetter ('langdurig naar iets of iemand kijken') of être à l'affût de ('op de uitkijk staan'). Beide werkwoorden kun je ook figuurlijk gebruiken, in de betekenis 'verlangend naar iets of iemand uitkijken', waarbij je guetter eerder voor personen en être à l'affût de eerder voor zaken gebruikt, zoals nieuws of een baan.

Als je iets heel graag wilt bereiken, zoals een bepaalde baan of functie, maar ook bijvoorbeeld de vakantie, dan kun je in sommige gevallen het werkwoord aspirer à gebruiken, dat eigenlijk betekent '(verlangend) streven naar'. 

In een persoonlijke brief van leerlingen kom ik vaak de uitdrukking je ne peux pas attendre ('ik kan niet wachten') tegen, maar dat is een anglicisme, gebaseerd op het Engelse I can't wait. In het Frans druk je je ongeduld eerder uit door bijvoorbeeld te zeggen: Je suis impatient(e) de commencer of J'ai hâte de te revoir. 

volgende keer

Hopelijk heb je niet een te zwaar weekend gehad. Hoe kun je in het Frans zeggen dat je eigenlijk te veel gedronken hebt?

pour une bouchée de pain

voor een appel en een ei
('voor een hapje brood')

... of voor een schijntje, een grijpstuiver, een habbekrats, in ieder geval voor een lachwekkende prijs. De uitdrukking, die uit de zeventiende eeuw stamt, vereist natuurlijk weinig uitleg. Brood wordt in onze westerse landen gezien als een absolute levensnoodzaak en de prijs ervan moet dus ook voor iedereen op te brengen zijn, al helemaal als je alleen maar een hapje wilt. De jongeman op de foto zet dan ook zonder aarzelen zijn tanden in twee ronde broodjes (miches) tegelijk en  rekening houdend met de Franse oh-là-là-mentaliteit, hebt u vast wel door naar welke andere betekenis van miches zijn gedachten daarbij uitgaan...

volgende keer

bekijken we hoe we 'uitkijken' kunnen vertalen in het Frans.