se trouver entre le marteau et l'enclume

zich tussen twee vuren bevinden
('zich tussen de hamer en het aambeeld bevinden')

Dat is natuurlijk geen prettige positie, tussen hamer en aambeeld, laat staan tussen twee vuren. Als je het ene uit de weg wilt gaan, stoot je onverbiddelijk op het andere. De uitdrukking bestaat overigens ook in het (Zuid-)Nederlands, maar hoewel ik zelf uit het zuiden afkomstig ben, heb ik hem nog niet zo in het Nederlands gehoord, met de hamer en het aambeeld bedoel ik dan. Hamer en aambeeld bestaan al eeuwenlang, maar de uitdrukking is 'pas' opgetekend in de achttiende eeuw.

volgende keer

Hoe kun je in het Frans iemand die niet meer zo jong is complimenteren met zijn of haar uiterlijk?

hoe vertaal je 'hard' en 'zacht' in het Frans?

dur, ferme, fort, haut, à voix haute,   rigide, rude, violent, avec violence
bas, à la coque, à voix basse, doux, doucement, gras, moelleux, mou, souple, tendre

Aan mij weer de taak me te beperken, want het scala aan mogelijkheden is weer veel groter dan de al indrukwekkende lijst woorden hierboven suggereert.

Het woord dat de meeste betekenissen van 'hard' dekt, is dur. Zo kan een materiaal dur zijn, een hard potlood is ook een crayon dur, harde lenzen zijn des lentilles dures, een hardgekookt ei is een oeuf dur, een hard oordeel is un jugement dur, harde tijden zijn des temps durs, en Clinton en Trump werken hard (travailler dur) om president van Amerika te worden, al voeren ze wel een harde politiek (politique dure). 

Maar als je met hard 'hevig, krachtig' bedoelt, kun je ook fort of violent/avec violence gebruiken: claquer la porte avec violence ('de deur hard dichtslaan'), le vent souffle fort / il y a un vent violent ('de wind waait hard / er staat een harde wind'). Poussez plus fort / poussez plus ferme betekent 'harder duwen !'

Als je met 'hard' 'niet soepel' bedoelt, kun je ook rigide gebruiken: une couverture rigide is een 'harde kaft'.

En bedoel je met 'hard' 'hardvochtig', dan kun je naast dur ook kiezen voor rude: une rude école is een 'harde leerschool'.

Tenslotte kun je met 'hard' ook 'luid' bedoelen. In dat geval kun je kiezen tussen fort en haut of à voix haute. Parler (tout) haut of à voix haute / à haute voix is 'hard(op) praten', maar dan kun je dan weer doen met une voix dure ('een harde stem').

Dan 'zacht': Laten we met de tegenhanger van de laatstgenoemde beginnen. 'Zacht praten' is parler bas of à voix basse.

Materiaal dat zacht aanvoelt, is mou/molle. Een 'zacht kussen' is un coussin mou, maar zacht gesteente en zacht hout noem je weer de la roche tendre (lett. 'teder') en du bois tendre. Een zacht potlood is un crayon gras (lett. 'vet') en een zachtgekookt eitje is un oeuf à la coque. Een 'zacht tapijt' of een 'zacht wijntje' zijn weer un tapis moelleux en un vin moelleux. Ja, met 'zacht' ligt het allemaal weer wat subtieler dan met 'hard'. 

Als je mou van personen zegt, dan betekent het al gauw 'week(hartig)'. 

Bedoel je met zacht 'rustig', dan kun je doux (bijv. nw.) en doucement (bijw.) gebruiken. Een 'zachte wind' is un vent doux, net als een 'zacht klimaat' : un climat doux. 'Zachte lenzen' tenslotte zijn des lentilles souples.

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat je je tussen twee vuren bevindt?

tremper son biscuit

een nummertje maken
('zijn koekje dopen')

Heel Frans... deze gewoonte om zijn koekje (of zijn croissant, of zijn stokbrood) in de koffie te dopen. Veel Nederlanders halen hun neus ervoor op. Het resultaat is immers een zacht koekje en koffie met kruimels. Maar voor de Fransen is het haast een automatisme. En ja, het is al vaker geconstateerd: de Fransen hebben drie fascinaties: de keuken, poep en pies en... oh là là, dus inderdaad het dopen van een koekje staat ook voor het inbrengen van het mannelijk lid in... nou ja, waarin dan ook. Daarbij denken ze waarschijnlijk niet aan een kerstkransje zoals op de foto, maar eerder aan een boudoir ('lange vinger'). Een oudere uitdrukking met dezelfde betekenis is trouwens tremper son pain au pot ('zijn brood in de pot dopen') en er wordt wel geopperd dat biscuit in de nieuwe uitdrukking komt van bistoquette (tegenwoordig bistouquette) dat ook voor het mannelijk lid werd gebruikt. Het woord biscuit zelf komt van het Latijn biscoctus ('twee keer gebakken') en is daarmee dus in feite de Franse variant voor onze 'beschuit'.

En ach... met het grootste gemak bestaan hogere en lagere cultuur in het Frans naast elkaar. Want het beeld van het dopen van een koekje doet een goed opgeleide Fransman meteen denken aan een van de grootste schrijvers, Marcel Proust: in zijn lijvige werk A la recherche du temps perdu ('Op zoek naar de verloren tijd') roept de smaak van een in de thee gedoopte madeleine (een typisch Frans cakeje) bij de hoofdpersoon zulke herinneringen op dat hij zijn hele familiegeschiedenis begint op te halen. En 'nee, zegt Proust op het plaatje hiernaast, die zoektocht is geen verloren tijd.'

volgende keer

bespreken we hoe we 'hard' en 'zacht' kunnen vertalen in het Frans.

dégage !

rot op !
('maak los!')

Je zou natuurlijk kunnen zeggen: vous m'obligeriez beaucoup si vous aviez la gentillesse de quitter les lieux dans les plus brefs délais ('ik zou u zeer erkentelijk zijn indien u zo vriendelijk zou willen zijn deze plek op korte termijn te verlaten'), maar als zo'n gedachte eenmaal bij je opkomt, zijn de gemoederen meestal zo verhit, dat het iets minder tactvol klinkt. Je hebt dan wel meteen een waaier van mogelijkheden. Natuurlijk kun je het houden op een simpel Va t'en of vooruit, in de beleefdheidsvorm Allez-vous-en ('ga weg!, lett. 'ga ervandoor'), maar het kan ook anders. Kiest u maar: Dégage ! (lett. 'maak los') zoals deze demonstrant in Tunesië de toenmalige president verzoekt op te stappen, casse-toi ! (lett. 'breek jezelf (een been)! door president Sarkozy ooit aangevuld met pauv' con ('klootzak', lett. 'arme kut') toen een van zijn onderdanen hem iets toevoegde wat hem niet aanstond), barre-toi ! (oorsprong onbekend), tire-toi ! (verkorting van retire-toi ? 'trek je terug'), fous(-moi) le camp ! of fiche(-moi) le camp ! (vulgaire versie van 'ruim het veld', in principe 'neuk het veld'), va te faire fiche ! ('ga je laten neuken') of minder grof va te faire voir ! ('ga je laten nakijken') of va te promener ! ('ga wandelen', wij zouden zeggen: 'ga toch fietsen'). En zo zou ik nog wel een uur door kunnen gaan, maar laten we het beleefd houden...

volgende keer

bespreken we een typisch Franse gewoonte die bij nader inzien nog dubbelzinnig is ook...

battre son plein

in volle gang zijn / op zijn hoogtepunt zijn
('zijn volheid/maximum slaan')

In de negentiende eeuw had de uitdrukking battre son plein (het gaat hier om het zelfstandig naamwoord plein, net als in faire le plein = (de auto) voltanken) eerst en vooral betrekking op de getijden. L'eau bat son plein betekende dus dat de vloed zijn hoogtepunt bereikte.

Maar het werkwoord battre (lett. 'slaan') in combinatie met plein werd door mensen al gauw verstaan als 'lawaai maken' en zo verschoof de betekenis al gauw naar feestjes die hun hoogtepunt bereiken op het moment dat de feestgangers zo uitgelaten zijn geworden dat ze hun opwinding met veel kabaal duidelijk maken. 

volgende keer

bespreken we een aantal manieren waarop je iemand duidelijk kunt maken dat je niet meer zo op diens aanwezigheid gesteld bent...

j'en passe (et des meilleures)

en zo kan ik nog wel even doorgaan / te veel om op te noemen
('ik sla er wat over (en betere)')

Als je een hele reeks dingen noemt en je hebt het gevoel dat je nog wel even door kunt gaan, kun je in het Frans zeggen J'en passe, eventueel aangevuld door et des meilleur(e)s. Je kunt er ook mee bedoelen '... en dan heb ik het ergste nog niet genoemd'. Officieel hoort dat meilleures in het vrouwelijk meervoud te staan, omdat het zou slaan op meilleures histoires ('betere, of zo u wilt, ergere verhalen'), maar Victor Hugo gebruikte in zijn beruchte stuk Hernani al een mannelijke variant j'en passe et des meilleurs omdat hij daar niet doelde op verhalen maar op beschrijvingen van voorouders. Vandaar dat nu beide varianten voorkomen in geschreven Frans.

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat een feest in volle gang is?

casser du sucre sur le dos de quelqu'un

achter iemands rug om kwaadspreken over iemand
('suiker breken op de rug van iemand')

Als iemand niet aanwezig is, is het wel zo gemakkelijk die persoon te belasten met de schuld van iets. Hij of zij kan die schuld dan gemakkelijk dragen op zijn rug, het deel van ons lichaam waarop we nu eenmaal zware lasten moeten dragen van tijd tot tijd.

Maar waarom suiker breken? Dat is een stuk moeilijker te verklaren. Dat suiker gebroken moet worden, is op zich heel begrijpelijk. Aanvankelijk was suiker een luxeproduct dat ook zeker niet verkrijgbaar was in de vorm van handzame suikerklontjes of in korrel- of poedervorm netjes in pakken verpakt, maar in grote brokken die in kleinere stukken moesten worden gehakt. 

Maar wat is het verband tussen suiker en kwaadspreken?  Een woordenboek uit de achttiende eeuw vermeldt een andere uitdrukking, nl. se sucrer de quelqu'un (lett. 'zich om iemand versuikeren'), wat betekende dat je iemand voor een imbeciel hield. De stap naar kwaadspreken lijkt dan logisch. Maar het verband tussen 'versuikeren' en 'imbeciel' wordt door hetzelfde woordenboek niet verklaard. 

In de negentiende eeuw betekende casser du sucre evenals casser le morceau ('het stuk/de klont breken') in dieventaal ook 'iemand verlinken, aangeven'. Tegenwoordig betekent casser le morceau à quelqu'un trouwens 'alles opbiechten', maar dit terzijde. En in hetzelfde bargoens betekent se sucrer 'zijn zakken spekken, zich het grootste deel toe-eigenen', wat natuurlijk makkelijk kan als je profiteert van de naïveteit van iemand die je imbeciel zou kunnen noemen... Maar dat is misschien wat vergezocht?

volgende keer

Hoe geef je in het Frans aan dat iets te veel is om op te noemen?