tenir le haut du pavé

een hoge piet zijn
('aan de huizenkant blijven lopen')

Vroeger hadden straten geen stadsriolering (tout-à-l'égout, lett. 'alles-in-de-goot') en geen trottoir. Geplaveide straten waren niet egaal plat, maar hadden een geul in het midden waar water en vuil afgevoerd konden worden. Aan de kant van de huizen lagen de straatstenen het hoogst (le haut du pavé). Mensen die zich door de straat verplaatsten probeerden dus zo veel mogelijk langs de huizenkant te lopen om niet door het openbare riool te hoeven waden. Maar kwam je een edelman of anderszins respectabele figuur tegemoet, dan moest je als simpele ziel plaats maken en kwam je dus in het openbare riool terecht. De 'hoge piet' kon aan de huizenkant blijven lopen (tenir le haut de pavé). De hoge piet op het plaatje maakt het wel heel bont, door vervolgens over het hoofd van zo'n simpele ziel over te willen steken. Die roept dan ook verongelijkt: 'Ho ho, er staat niet dat hier een zebrapad is!'

volgende keer

Kun je in het Frans ook 'je hielen lichten'?

gagner la cagnotte

de jackpot winnen

De Franse staat moet wel blij zijn met de inwoners van dit dorp, want met zo'n naam ('jackpot') moet er fiscaal wel het een en ander te halen zijn. Cagnotte is de Franse benaming voor het door spelers verzamelde geld ('de pot') of meer algemeen het geld dat door verschillende leden van een groep of vereniging bij elkaar is gelegd om gemeenschappelijke uitgaven te kunnen doen. Het is natuurlijk fijn om zo'n pot te winnen, maar je kunt hem ook opeten: manger la cagnotte is een Franse uitdrukking voor 'potverteren'. 

volgende keer

Heet je in het Frans Pierre als je een hoge piet bent?

faire d'une pierre deux coups

twee vliegen in één klap slaan
('met één steen twee slagen doen')

Deze uitdrukking - waarvan overigens een eenvoudiger variant bestaat: faire coup double ('een dubbele slag slaan') - komen we voor het eerst tegen in de geschriften van de zestiende-eeuwse filosoof Montaigne, maar hij bestond waarschijnlijk al veel eerder. In andere Europese talen wordt de steen vooral ingezet om vogels uit de lucht te slaan. Voor vliegen is zulk grof geschut uiteraard niet nodig.

volgende keer

Hoe kun je 'potverteren' in het Frans?

Hoe vertaal je 'uitslag' in het Frans ?

boutons - déviation - éruption - exanthème - moisissure - résultats - salpêtre - score

Vanavond om 20.00u horen we de voorlopige uitslag van de Franse parlementsverkiezingen en afgelopen woensdag zaten duizenden Nederlandse leerlingen te wachten op de uitslag van de examens. Laten we hopen dat ze daarbij van de zenuwen geen uitslag hebben gekregen. Je voelt natuurlijk op je sloffen aan dat er hier twee heel verschillende betekenissen worden gegeven aan het woord 'uitslag'. In de eerste twee gevallen zou je in het Frans het woord résultats gebruiken, in het laatste geval zouden we de uitslag wat nader moeten bekijken. Daarover zo meteen meer.

Eerst nog even de uitslag van een wedstrijd. Daarvoor kan ook het woord score gebruikt worden.

Maar die spontane uitslag van de zenuwachtige examenkandidaten? Huiduitslag wordt in het Frans uitgedrukt met de medische term exanthème of met het begrip éruption (lett. 'uitbarsting'). Dat kan zich bijvoorbeeld bij een allergische reactie vertalen in bultjes (boutons, lett. 'knoppen, puistjes'). Ook een muur kan uitslag vertonen en dan spreken we bijvoorbeeld van salpêtre of als het om een schimmelplek gaat, om moisissure. 

Maar we blijven benieuwd hoe ver vanavond de meter uitslaat (bij de uitslag van een wijzer hebben we het over de déviation, lett. 'afwijking') als de uitslagen (résultats) van de tweede ronde bekend worden. Zal het inderdaad de voorspelde aardverschuiving (bouleversement électoral of séisme) zijn?

volgende keer

Hoe sla je in het Frans twee vliegen in één klap?

laissé-pour-compte

verschoppeling, paria, ongewenst persoon
('voor rekening gelaten')

Bij menigeen lijkt het woord 'vluchteling' geen gevoelens van medeleven of solidariteit meer op te roepen. Laten ze maar voor zichzelf zorgen en ons niet belasten met hun problemen. Het merendeel bestaat toch alleen maar uit gelukszoekers - alsof wijzelf daar niet naar op zoek zijn, maar dit terzijde.

Niemand wil ze eigenlijk en dat heet in het Frans laissé-pour-compte, een term die aanvankelijk gereserveerd was voor koopwaar die niet meer geleverd hoefde te worden, omdat de waar bij nader inzien niet (meer) aan de voorwaarden voldeed. Later werd de betekenis uitgebreid naar goederen die überhaupt niet verkocht konden worden, omdat niemand erin geïnteresseerd bleek, en vervolgens breidde de betekenis zich verder uit naar personen. En dan hoef je niet alleen te denken aan ongewenste vreemdelingen, maar ook aan mensen die al deel uitmaken van de maatschappij, maar die de maatschappij niet genoeg economische voorspoed opleveren, de verschoppelingen dus van de maatschappij. Daarbij hoef je je bijvoorbeeld niet zo druk te maken over brandvoorschriften bij het renoveren van hun woning...

volgende keer

Hoe vertaal je 'uitslag' in het Frans?

ne pas y aller de main morte

niet met fluwelen handschoentjes aanpakken
('er niet heen gaan met dode hand')

Sinds de zeventiende eeuw bestaat deze uitdrukking die gewoon wat directer is dan de onze. Waar onze uitdrukking suggereert dat als iemand of iets dringend een correctie nodig heeft, fijnzinnigheid niet op zijn plaats is, zegt de Franse uitdrukking main morte niet meer of minder dan dat je met een krachteloze (dode) hand niets kunt uitrichten. Dat is natuurlijk een waarheid als een koe. Vervolgens pas je een litotes toe, een stijlfiguur waarbij je het tegenovergestelde van wat je bedoelt ontkent om dat wat je bedoelt te benadrukken, zoals: 'dat is geen slecht idee' (je bedoelt: 'dat is een fantastisch idee'), 'hij is niet achterlijk' (je bedoelt: 'hij is heel slim') en 'daar is hij niet vies van' (je bedoelt: 'dat vindt hij heerlijk'). En zo pak je dus iemand niet met een dode hand aan, oftewel: heel voortvarend, nietsontziend.

volgende keer

Laten we alle vluchtelingen maar aan hun lot over?

jouer gros (jeu)

grof spelen, hoog spel spelen
('dik (spel) spelen')

Deze vis speelt hoog spel met zijn dikke wangen (grosses joues)...

A.s. zondag is de tweede ronde van de parlementsverkiezingen in Frankrijk. Emmanuel Macron is door de helft van de bevolking als een soort nieuwe Obama ingehaald en hij heeft bij de eerste ronde van de parlementsverkiezingen (les législatives) voor een politieke aardverschuiving gezorgd. De traditionele partijen en met name de socialistische partij van François Hollande lijken volledig te worden weggevaagd. De nieuwe beweging La République en Marche krijgt waarschijnlijk de absolute meerderheid in het parlement. Daarmee kan Macron natuurlijk veel van zijn politieke wensen verzilveren, maar het heeft ook zijn risico's. Als hij te hoog spel speelt, krijgt hij de Assemblée misschien wel achter zich, maar geldt dat ook voor de man in de straat? Meer dan de helft van de kiezers bleven immers thuis bij de eerste ronde. In het buitenland groeit de bewondering voor de jonge, voortvarende president, maar in zijn eigen land zijn veel inwoners misschien minder gecharmeerd van dreigende hervormingen en de machtige vakbonden zijn berucht... Spannende tijden kondigen zich aan. 

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat je iemand 'niet met fluwelen handschoentjes aanpakt'?