la fortune sourit aux audacieux

wie niet waagt, die niet wint
('het geluk/het lot lacht de waaghalzen toe')

Misschien zegt de Romein het om zichzelf moed in te spreken ('Ga terug! Wie niet waagt, die niet wint!)... want ik heb al zo'n vermoeden hoe de goedmoedige Obelix gaat reageren...

De oorspronkelijke Latijnse uitdrukking luidde fortes Fortuna iuvat ('Fortuna (het lot) helpt de sterken'), met een alliteratie erin dus. De variant waarin niet zozeer de sterken maar de (stout)moedigen door het lot worden begunstigd, is van de hand van Vergilius in zijn Aeneis. Maar misschien kan een van mijn collega's classici mij nu even helpen, want ik lees in mijn zoektocht steeds vaker de variant audentes Fortuna iuvat. Wordt Vergilius verkeerd geciteerd?...

volgende keer

We schijnen eindelijk een nieuw kabinet te krijgen. Hoe vertaal je 'belasting' in het Frans?

comme si de rien n'était

alsof er niets aan de hand is / doodgemoedereerd
('alsof het (van) niets was')

Aan de zinsvolgorde kun je weer zien dat de uitdrukking al geruime tijd bestaat. Op het plaatje zien we de Syrische president Assad doorgaan met het inzetten van chemische wapens alsof de Amerikaanse president Obama geen rode lijn had getrokken, maar ja, die red line bleek dan ook behoorlijk flexibel te zijn: vandaar eerst het bordje ne pas franchir ('niet overschrijden'), even later gevolgd door ne vraiment pas franchir ('echt niet overschrijden') en weer even later door ne vraiment vraiment pas franchir ('echt echt niet overschrijden'). Tja, dan kun je inderdaad doen alsof er niets aan de hand is...

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans 'wie niet waagt die niet wint' ?

pourriel

spam
('vuilpost')

Sinds de Tweede Wereldoorlog is de invloed van het Engels op andere talen enorm groot, zeker als het om technologie gaat. In het Nederlands worden bijvoorbeeld veel computertermen onvertaald overgenomen. Alleen de uitspraak wordt aangepast aan onze eigen taal. Voor de Franse taal wordt er door een speciale commissie voor ieder Engels woord dat de Franse taal binnendringt, een Franse variant bedacht. Vaak mislukt dat overigens. Zo hebben ze in het Frans bijvoorbeeld vaak over le leader du parti politique en zo is het ook heel normaal om in Frankrijk te envoyer un e-mail ('een e-mail sturen'). Veel puristischer is men doorgaans in de Franstalige Canadese provincie Québec, waar ongeveer tien miljoen Franstaligen zich omringd zien door zo'n 330 miljoen Engelstaligen in Canada en de Verenigde Staten. Je vindt daar geen stopborden in de straten met de tekst 'stop' maar met 'arrêt'. En je stuurt er geen e-mail maar courriel. Dit woord is op dezelfde manier samengesteld als het Engelse e-mail (electronic mail): het is een samentrekking van courrier électronique ('elektronische post'). In Frankrijk bestaat dit woord naast e-mail, maar dit laatste woord lijkt het er toch te winnen. Ongewenste e-mail, 'spam' heet er gewoon spam, maar in Canada heeft men het over pourriel, wat weer een combinatie is van het al bekende courriel en poubelle ('vuilnisbak') terwijl het meteen een connotatie oproept van pourriture ('verrotting, rotzooi'), iets wat je dus liever niet over je uitgesmeten krijgt.

Ook in het Frans van Frankrijk is het in het algemeen aardig gelukt eigen termen ingevoerd te krijgen op computergebied. Enkele voorbeelden:

ordinateur - computer

télécharger - downloaden (en uploaden trouwens...)

logiciel - software

mise à jour - update

compte (utilisateur) - account

se connecter - inloggen

se déconnecter - uitloggen

la Toile - het web (internet) 

volgende keer:

Hoe ga je in het Frans ergens doodgemoedereerd mee door, alsof er niets aan de hand is?

faire des siennes

rare fratsen/streken uithalen
('de zijne/hare doen')

Ons woord 'frats' is een verbastering van het Franse farce ('klucht'). Dat woord zat oorspronkelijk ook in de oude uitdrukking faire des siennes. In een eerdere versie luidde deze uitdrukking namelijk faire des farces siennes. 

Siennes is de vrouwelijk meervoudige vorm van le sien ('de zijne, de hare / die van hem, die van haar') wat vroeger ook wel bijvoeglijk werd gebruikt. Faire des farces siennes betekende letterlijk dus zoiets als '(weer eens) een van zijn kluchten/fratsen uithalen'. Later is het woord farces uit de uitdrukking weggevallen, maar 'de zijne/hare' blijft dus slaan op rare streken (die men van de persoon in kwestie wel kan verwachten, want het ligt immers in zijn of haar aard).

volgende keer

Wat bedoelen ze in Québec met pourriel ?

et de renchérir

er nog een schepje bovenop doen
('en te overtreffen...')

De betekenis is op zich heel duidelijk, maar hoe het gezegd wordt, kan misschien wat eigenaardig lijken. Renchérir betekent letterlijk 'opbieden, duurder maken'. O.K. Vandaar naar 'overtreffen, een schepje erbovenop doen' is een kleine stap. Maar deze uitdrukking wordt met een heel werkwoord gebruikt en niet met een persoonsvorm: Et le rédacteur de renchérir : ... ('en de redacteur deed er nog een schepje bovenop : ...') Als de context voldoende duidelijk is, kan zelfs het onderwerp worden weggelaten: Et de renchérir... ('En hij ging nog een stapje verder...' /'En zij voegde daaraan toe... ') Wel grappig eigenlijk, dat als je ergens een schepje bovenop doet, je juist iets van de taal afhaalt...

volgende keer

Hoe haal je in het Frans rare fratsen uit?

mettre sur la sellette

aan de tand voelen
('op het krukje zetten')

Letterlijk staat er op het plaatje: 'Je zit voortaan op het krukje! - Heb ik recht op een kussentje?' Une sellette is de benaming voor een stoeltje of een strafbank. 

En zo gek is de opmerking van de beschuldiging eigenlijk niet eens, want de uitdrukking is afkomstig van een gewoonte van voor de Franse Revolutie, waarbij verdachten op een heel laag krukje moesten plaatsnemen. Als de beschuldigde van hoge komaf was, kon dat krukje iets comfortabeler worden gemaakt door er een kleed op te leggen.

Het lage krukje was uiteraard bedoeld om de verdachte letterlijk te vernederen. 

Tegenwoordig wordt de uitdrukking ook in figuurlijke zin gebruikt voor mensen die zich ergens voor moeten verantwoorden. Als iemand echt lang wordt uitgehoord, kan ook gezegd worden dat iemand 'op het krukje gehouden wordt': tenir sur la sellette.

Het krukje is overigens definitief afgeschaft in 1789.

volgende keer:

Hoe doe je in het Frans ergens een schepje bovenop?

hoe vertaal je 'stem' in het Frans?

suffrage - voix 

Of het ze gaat lukken is op dit moment van de dag nog uiterst onzeker, maar een groot aantal Catalanen hoopt vandaag zijn stem uit te kunnen brengen (voter, donner sa voix à) op het onafhankelijkheidsreferendum, net als tienduizenden Koerden dat eerder deze week hebben gedaan. Het lijkt op het eerste gezicht niet zo'n moeilijk woord om te vertalen (er staan maar twee opties boven deze post: voix dat in vrijwel alle betekenissen van het woord 'stem' gebruikt kan worden en suffrage dat zich beperkt tot het verkiezingsvocabulaire, de 'uitgebrachte stem'), maar het gaat me dan ook om een aantal uitdrukkingen met het woord 'stem' erin.

Zo ziet het er vandaag niet naar uit dat de stemmen zullen staken (il y a partage, lett. 'er is verdeling, verdeeldheid'), ook al zijn de stemmen zeker verdeeld (les avis sont partagés, lett. 'de meningen zijn verdeeld') aangezien het merendeel van de tegenstemmers zijn stem niet zal uitbrengen (s'abstenir aux élections/au référendum). Een minderheid van tegenstemmers zal het wellicht toch doen om een stem in het kapittel te hebben (avoir voix au chapitre). Het zijn vooral de separatisten die naar de stemmen van de kiezers dingen (briguer les suffrages des électeurs). Onduidelijk is het nog wat er zal gebeuren als de (Spaanse) autoriteiten erin slagen het referendum onmogelijk te maken, maar zeker is wel dat dan een grote groep verontwaardigde Catalanen hun stem zullen verheffen (élever des protestations) en de straat op zullen gaan (descendre dans la rue). Dat doen ze dan met luide stem (à voix haute of à haute voix). We zullen het zien en horen...

volgende keer:

Hoe voel je in het Frans iemand aan de tand?