pas besoin de sortir de Polytechnique

daar hoef je niet voor gestudeerd te hebben
('niet nodig om op de Polytechnische School gezeten te hebben')

In de meeste landen, waaronder Nederland, is de universiteit het hoogste onderwijsinstituut dat je kunt volgen. In de Angelsaksische landen heb je daarbinnen bijzondere kwaliteitsuniversiteiten zoals Oxford en Cambridge in Engeland en Harvard en Yale in de Verenigde Staten. In Frankrijk bestaat boven de universiteiten nog de categorie van de Grandes Écoles. Om aan deze instituten, zoals de École nationale de l'Administration (ENA), die zeven van de twaalf laatste premiers leverde, te kunnen studeren, moet je vaak eerst een speciale classe de préparation aux grandes écoles volgen, gevolgd door een pittig toelatingsexamen. De afgestudeerden van de Grandes Écoles vormen de echte elite van Frankrijk. Eén van die Grandes Écoles is de École Polytechnique. Deze bijzonder elitaire ingenieursopleiding valt onder het Ministerie van Defensie en als je eenmaal na een zwaar toelatingsexamen wordt toegelaten tot dit opleidingsinstituut, dan is het onderwijs gratis en krijg je zelfs een salaris. Je begrijpt dat dit alleen is weggelegd voor de happy few en de echte bollebozen. De uitdrukking van vandaag is dus duidelijk een overtreffende trap van ons 'daarvoor hoef je niet gestudeerd te hebben'...

volgende keer:
halen we het paard van Troje binnen...

péter une durite

door het lint gaan / over de rooie gaan
('een radiateur doen doorslaan / een slang losslaan')

Een pet is een scheet en een pétard een rotje. Péter is dan ook 'een scheet laten' of in ieder geval iets doen knallen. Als je iets elektrisch of mechanisch kapot maakt, gaat dat vaak gepaard met een knal. De uitdrukking van vandaag is een variant van péter les plombs, 'de stoppen (doen) doorslaan'. Een durite vind je onder de motorkap en kan vertaald worden met 'rubberen slang' of 'radiateur'. Dat zijn toch twee verschillende dingen, zal een kenner zeggen en ik geef meteen toe dat ik daartoe niet behoor, maar dat komt omdat het hier gaat om een merknaam die een eigennaam is geworden, nl. het merk Durit. Een rubberen slang van dat merk had vroeger nogal eens de vervelende eigenschap om onverwachts los te schieten, wat uiteraard negatieve gevolgen had voor het functioneren van de motor van de auto. En zo kunnen we ook niet instaan voor de gevolgen als bij iemand de stoppen plotseling doorslaan.

volgende keer:
hebben we een bijdrage waarvoor je niet gestudeerd hoeft te hebben...

il tombe des cordes

het giet / het komt met bakken naar beneden
('er vallen touwen')

De natuur snakt ernaar en wie had dat jaren geleden nog kunnen vermoeden? Het blijft een cliché dat Nederland een mooi land is maar dat het er altijd regent. Dat zullen we echt moeten bijstellen met een nieuwe hittegolf in aankomst.

Als het in het Engels hard regent, dan komen er katten en honden naar beneden (it's raining cats and dogs), in het Frans zijn dat hallebaarden (il pleut des hallebardes), piesende koeien (il pleut comme vache qui pisse) of... touwen. Net als hallebaarden (lange lansen) zijn touwen langwerpig en als het hemelwater werkelijk met bakken uit de hemel komt, dan zie je inderdaad geen druppels meer, maar lange waterstromen. Kunnen we het ons nog voorstellen? Voorlopig genieten we nog maar van de zon (en smelten of verdampen we 's nachts in ons bed...)

volgende keer:
kijken we onder de motorkap van een auto...

panneaux insolites : dronken van geluk

Niet te verwarren: dronken van geluk
en vroeg dronken!

dronken van geluk / vroeg dronken

Misschien dat het voor sommigen op hetzelfde neerkomt, maar laten we voor de meesten hopen van niet. Het klinkt in het Frans in ieder geval hetzelfde: de bonheur ('van geluk') en de bonne heure ('vroeg'). Het heure in bonne heure en heur in bonheur hebben een geheel verschillende herkomst. Heure komt van het Latijnse hora dat 'uur, tijd' betekent. Als de verdediging van een proefschrift ten einde is, roept de pedel tijdens een promotieplechtigheid dan ook Hora est! ('het is tijd') en als je de bonne heure opstaat, dan doe je dat dus op een goed tijdstip, nl. vroeg. Heur (mannelijk en zonder -e) komt van het Latijnse augurium dat eigenlijk 'vogelteken' betekent. Dat klinkt voor ons misschien vreemd, maar het gaat hier om een manier van waarzeggen, waarbij de vlucht van vogels in een bepaald stuk van de hemel werd geïnterpreteerd als een voorteken van wat te gebeuren stond. Dat kon een slecht of een goed voorteken zijn. Iedereen hoopte natuurlijk op dat laatste, in het Frans dus op een bon heur. En zo is het woord bonheur 'geluk' gaan betekenen, in tegenstelling tot malheur, 'ongeluk'. Het origineel Latijnse woord is ook nog te herkennen in de Italiaanse gelukswens tanti auguri dat je bijvoorbeeld kunt uitspreken als iemand jarig is.

volgende keer:
doen we een foute weersvoorspelling...

français de la rue : nénés, nibs, nibards, nichons

Wijn, worst, tieten

tieten

Krijg nou tiete! Geloof me, het is alleen maar toeval dat ik als rechtgeaarde homosueel uitgerekend in de Prideweek, op de dag van de Canal Parade in Amsterdam, met een tietenbijdrage kom. Maar op zo'n dag waarop de diversiteit in het vaandel wordt gehesen, mag ik de heteroman natuurlijk niet uitsluiten, dus... nou ja, zo red ik me er maar uit. Op het T-shirt staat een soort Franse variant van Wein, Weib und Gesang. Er zijn zelfs reclamevarianten bekend van deze spreuk, bijvoorbeeld met het pastismerk Ricard. En tien jaar geleden had zelfs de linkse partij

STEM MÉLENCHON
als je onze tieten wilt zien

La France insoumise van Jean-Luc Mélenchon kennelijk geen me too of balance ton porc scrupules bij het maken van de volgende publiciteitsfoto. Als ze deze foto nu zouden inzetten, zouden ze waarschijnlijk uit het parlement verdwijnen. Wat dat betreft heeft er de laatste jaren wel een aardverschuiving plaatsgevonden. Nu even naar de taalkundige kant van de zaak. De etymologie van het woord néné is niet helemaal duidelijk, maar je kunt aan de herhaling van de lettergreep wel zien, dat het om kindertaal gaat (denk aan faire dodo voor dormir ('slaapje doen') en pipi voor pisse(r). Nibs en de verlengde vorm nibards zouden allebei afkomstig zijn van nichons (wat weer in verband gebracht wordt met het werkwoord nicher, 'nestelen', maar vraag me niet waarom...). Uiteraard bestaan er nog veel meer aanduidingen voor deze lichaamsdelen, maar ik vind het voor vandaag even genoeg. Een fijne Pride!

volgende keer:
kunnen we ons geluk niet op...

ce n'est pas à un vieux singe qu'on apprend à faire des grimaces

een oude aap leer je geen nieuwe kunstjes
('een oude aap leer je geen bekken trekken')

Misschien doordat hij geen gesproken taal kent, communiceert een aap doorgaans met veel meer gezichtstuitdrukkingen dan de mens en het ligt voor de hand dat een oudere ervaren aap op dat gebied nauwelijks nog iets nieuws hoeft te leren. En net zo heeft een ervaren mens genoeg van de wereld gezien om nog verrast te worden. Hij of zij is slim genoeg.

volgende keer:
zul je zeggen: 'krijg noù tiete!'

le dessus du panier

de crème de la crème
('het bovenste van het mandje)

Als je je boodschappen in je tas (mand) legt, doe je er goed aan zware dingen zoals aardappelen onderin te leggen en delicate producten als frambozen bovenop te leggen. Ook verkopers hanteren deze techniek om ons te verleiden. Als je het mandje met frambozen of aardbeien nader gaat inspecteren, dan zul je regelmatig zien dat de vruchten die onderin liggen minder appetijtelijk zijn dan die die bovenop liggen. De mooiste en appetijtelijke vruchten liggen bovenop. Dat is om zo te zeggen de crème de la crème...

volgende keer:
volgt over een dag of vier. Eerst even wandelen op de Veluwe...