où sont les neiges d'antan?

Waar is de goeie ouwe tijd gebleven?
('Waar is de sneeuw van weleer?')

Zoals ik wel eerder heb geopperd, koesteren de Fransen hun literatuur. Er zijn in de taal veel citaten terecht gekomen uit beroemde Franse werken en er wordt ook alles aan gedaan om deze werken zelf onder de aandacht te blijven brengen. Zo bestaan heel veel Franse literaire werken in stripvorm. Wie geen zin heeft om de hele A la recherche du temps perdu van Proust ter hand te nemen, kan hem ook in stripvorm lezen. Hetzelfde geldt voor Camus, Sartre en ga zo maar door. De zin Où sont les neiges d'antan ? is afkomstig uit het werk van de laat-middeleeuwse dichter/dief/zwerver François Villon (1431-1463). 

In zijn Ballade des dames du temps jadis ('Ballade van de dames van vroeger tijden') besluit hij iedere strofe met de zin Mais où sont les neiges d'antan ? Hoewel ik zeker niet reactionair of overdreven nostalgisch ingesteld ben, trof deze dichtregel mij wel altijd, aangezien de eerste dia's die van mijn broer, zus en mij gemaakt zijn in 1966 ons laten zien in een landschap dat geheel door sneeuw is bedekt. Vervolgens hebben we lang moeten wachten voor we dat weer een keer meemaakten. Waar was die sneeuw van weleer toch gebleven?

volgende keer

Wat bedoelt een Fransman als hij suiker op iemands rug stukslaat?

Hoe vertaal je 'oud' in het Frans?

vieux, âgé (de), ancien, (du) troisième âge, d'un certain âge, démodé, usé, avoir ... ans, être son aîné de...

Die is makkelijk, zul je zeggen: 'oud' is vieux en in principe zit je dan meestal wel goed, hoewel... er zitten natuurlijk toch wel wat addertjes onder het gras...

Bij 'oud' denken we in eerste instantie aan leeftijd en dan kun je inderdaad vieux gebruiken, maar waar er vroeger vooral respect was voor ouderdom, is het tegenwoordig in het westen de jeugd die centraal staat en is de aanduiding 'oud' een beetje taboe geworden. Dus zeg je liever 'op leeftijd': âgé, het woord dat je ook moet gebruiken in combinatie met een precieze leeftijd: il est âgé de 54 ans ('hij is 54 jaar oud'). 'Een al wat oudere man' kun je un homme d'un certain âge ('een man van een zekere leeftijd') noemen. De ouderdom wordt ook wel aangeduid met le troisième âge ('de derde leeftijd' na de jeugd en de leeftijd van de werkende volwassene). 

Als iemand ouder is dan jij kun je zeggen dat hij of zij plus âgé is (liever niet plus vieux/vieille). Met een leeftijd erbij zeg je bijvoorbeeld: elle a deux ans de plus que moi ('zij is twee jaar ouder dan ik') of elle est de deux ans mon aînée (l'aîné(e) is 'de oudste'). Iedereen heeft op school natuurlijk al geleerd dat 'Hoe oud ben je?' vertaald wordt als 'Welke leeftijd heb je?' (Quel âge as-tu/avez-vous ?), wat je dan beantwoordt met J'ai ... ans (lett. 'ik heb ... jaren'). 'Toen hij  twaalf jaar oud was' vertaal je met Quand il avait douze ans of À l'âge de douze ans. 

Als je met 'oud' bedoelt 'niet meer van deze tijd' dan gebruik je meestal ancien. Le vieux président is dus een aanduiding voor een president die nog steeds in functie is, maar die al een zekere leeftijd heeft bereikt, maar l'ancien président is de 'oud-president, de voormalige of ex-president'. Het kan ook duiden op 'afkomstig uit een voorbije tijd': les temps anciens ('de voorbije tijden'), une langue ancienne ('een oude (niet meer gebezigde) taal'). Gaat het om Grieks en Latijn, dan kun je het natuurlijk ook hebben over les langues classiques. 

Als je met 'oud' eigenlijk 'ouderwets' bedoelt, kun je ook démodé of usé ('versleten') gebruiken: un vélo usé ('een oude (versleten) fiets'). 

volgende keer

En hoe heb je het dan in het Frans over 'de goeie ouwe tijd'?

le téléphone arabe

(via) de tamtam, (als) een lopend vuurtje
('de Arabische telefoon')

In Nederland laait de discussie over Zwarte Piet weer op en ook wordt regelmatig geopperd dat een bepaalde term uit het woordenboek moet worden gehaald omdat die beledigend is voor een deel van de bevolking. Ook het Frans heeft nog een grote hoeveelheid uitdrukkingen die afkomstig zijn uit het koloniale verleden. De kolonisator voelt zich doorgaans superieur aan de gekoloniseerde bevolking en verbaast zich dan soms over het feit dat dingen toch heel efficiënt kunnen verlopen ondanks het ontbreken van superieure technologie. Zo waren de Fransen vaak erg verbaasd hoe snel nieuws zich kon verspreiden in Noord-Afrika in een tijd dat het grootste deel van de bevolking nog niet over een telefoon beschikte. Le téléphone arabe (er bestaat trouwens ook de variant le téléphone de brousse, 'de rimboe-telefoon') is dus een term voor een bijzonder snelle vorm van mondelinge communicatie, zo snel dat je eigenlijk zou denken dat er een telefoon gebruikt zou zijn. Inmiddels is dat natuurlijk ook in de voormalige gekoloniseerde gebieden doorgedrongen, al doet  de neokolonialistische cartoon anders vermoeden. Tja, een meerderwaardigheidcomplex raak je net zo moeilijk kwijt als een minderwaardigheidscomplex...

volgende keer

Hoe vertaal je 'oud' in het Frans?

avoir le béguin pour quelqu'un

tot over je oren verliefd op iemand zijn
('de begijn hebben')

Veel uitdrukkingen spreken voor zichzelf, maar soms kom je er een tegen, waarbij je werkelijk geen idee hebt waar die vandaan komt. Waarom zeg je 'een begijn hebben' als je helemaal verkikkerd op iemand bent? 

Welnu, we gaan een poging wagen. Het eerste begijnhof schijnt in de twaalfde eeuw te zijn gesticht door Lambert le Bègue in Luik. De dames droegen een hoofddeksel dat er anders uitziet dan op het begeleidende plaatje, maar dat we nog altijd herkennen als een begijnenkap en dat in het Frans naar de stichter van de orde béguin werd genoemd. 

Andere hoofddeksels met dezelfde vorm werden vervolgens ook béguin genoemd, bijvoorbeeld sommige kindermutsjes. Het woord kreeg dus al snel een betekenis die niet alleen naar het religieuze verwees. Belangrijker is de vorm van het hoofddeksel, dat het gezichtsveld van de draagster behoorlijk beperkt. Je hebt dus geen vrij zicht meer op de werkelijkheid. In het Frans bestond daarnaast ook al de uitdrukking être coiffé de quelqu'un (coiffer betekent 'gekapt gaan', 'een hoofddeksel dragen'), dat betekende dat je zo door iemand in beslag genomen wordt dat je niets negatiefs van deze persoon wilt/kunt zien, dat je dus verblind bent door verliefdheid. Waarschijnlijk hierdoor en zoals al eerder opgemerkt door de speciaal 'verblindende' vorm van de begijnenkap is de uitdrukking avoir le béguin pour quelqu'un gaan betekenen dat je zo tot over je oren verliefd bent op iemand dat je helemaal in zijn macht bent en niet meer in staat tot redelijk denken...

de volgende keer

bekijken we wat er bedoeld wordt met een 'Arabische telefoon'.

lâcher la rampe

het hoekje omgaan / de pijp uitgaan, enz.
('de reling loslaten')

We hebben het liever niet over de dood, maar dat het ons desondanks voortdurend bezighoudt, blijkt wel uit de enorme hoeveelheid uitdrukkingen die we in beide (en eigenlijk alle) talen hebben voor het definitieve afscheid van het leven. Laten we er daarom in één keer maar meteen een heleboel bespreken. Dan zijn we daar ook weer vanaf...

Naast het neutrale mourir ('sterven') kennen we het officiële décéder ('overlijden') of de wat literairdere aanduidingen trépasser ('verscheiden'), passer de vie à trépas ('van leven overgaan naar verscheiden') en exhaler son âme ('zijn ziel uitademen'). Ook netjes zijn expirer ('uitademen'), périr ('vergaan, omkomen'), rendre l'esprit ('de geest geven'), succomber ('bezwijken') en trouver la mort ('de dood vinden').

Uiteraard bestaan er een heleboel eufemistische, verzachtende termen: disparaître ('verdwijnen'), y passer ('erheen gaan'), cesser de vivre ('stoppen met leven'), être à sa dernière heure ('zijn laatste uur beleven'), fermer la paupière ('het ooglid dichtdoen'), finir sa vie ('zijn leven beëindigen'), passer dans l'autre monde ('naar de andere wereld overgaan'), passer l'arme à gauche ('het wapen naar links brengen'), perdre le goût du pain ('geen smaak meer in brood hebben'), quitter la vie ('het leven verlaten') en sauter le pas ('de sprong maken').

In familiaire omgangstaal kun je zeggen aller ad patres ('naar de voorouders gaan'), avaler sa chique ('zijn tabak inslikken'), boire le bouillon d'onze heures ('de bouillon van elf uur drinken'), casser sa pipe ('zijn pijp breken'), claquer en crever (beide 'creperen'), descendre au cercueil ('in het graf zakken'), dévisser son billard ('zijn biljarttafel losschroeven'), faire couic ('fft doen'), manger les pissenlits par la racine ('de paardenbloemen bij de wortel eten'), mordre la poussière ('in het stof bijten') en uiteraard het al genoemde lâcher la ramp ('de reling loslaten').

We besluiten met een paar vulgaire aanduidingen: avaler son acte de naissance ('zijn geboorte-akte inslikken'), calancher ('kassiewijlen gaan'), can(n)er (''m smeren, afnokken') en clamecer/clamser ('de pijp uitgaan').

Zo, nu kunnen we het leven weer gaan vieren...

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat je verkikkerd op iemand bent?

les dents du bonheur

een fietsenrekje / uit elkaar staande voortanden
('de gelukstanden')

Voor verstandskiezen gebruiken de Fransen ongeveer dezelfde term als wij, namelijk dents de sagesse ('wijsheidstanden'), maar op de Tour de France na is de fiets in Frankrijk een stuk minder ingeburgerd dan in Nederland, dus uit elkaar staande voortanden doen de Fransen niet meteen aan een fietsenrek denken. Maar waarom 'tanden van het geluk'? 

Een van de mogelijke verklaringen gaat terug naar de tijd van de Napoleontische oorlogen. Het kruit waarmee de geweren van de soldaten herladen moesten worden zat verpakt in stevig papier. Omdat de soldaten beide handen nodig hadden om hun geweer te herladen, moesten ze hun snijtanden gebruiken om de verpakking te openen. Iemand met ver uit elkaar staande snijtanden was dus niet geschikt om in het leger te dienen en ontsprong daardoor de dans... een geluk voor hem!

Een andere verklaring is iets algemener: uit elkaar staande voortanden zouden doen denken aan jonge kinderen die lang geduimd hebben. Het fietsenrekje zou dus beelden oproepen van een onbezorgde beschermde jeugd, een kind dat in alle rust tevreden op zijn duim zuigt...

volgende keer

... hebben we het over doodgaan. En omdat dat niet zo'n fijn onderwerp is, bespreken we in één keer een heleboel uitdrukkingen hiervoor. Dan hebben we dat maar gehad...

ne pas quitter d'une semelle

geen duimbreed wijken / in de buurt blijven
met geen zool(lengte) verlaten

Een variant van deze uitdrukking is trouwens ne pas lacher ('loslaten') d'une semelle. Je ziet het zo voor je: iemand blijft je maar volgen en begeeft zich daarbij oncomfortabel binnen je leefgebied, op slechts een schoenlengte afstand. Niet vreemd dat dat de persoon op het plaatje irriteert. Hij zegt: Qu'est-ce que ça me pompe ! : een variant van Qu'est-ce ça me gonfle ! (lett. 'Wat blaast dat me op!). En de regelmatige bezoeker van dit blog is het natuurlijk al opgevallen dat er niet zo maar voor pompe i.p.v. gonfle is gekozen, want zoals we gezien hebben in de uitdrukking marcher à côté de les pompes (lett. 'naast zijn schoenen lopen', maar feitelijk 'van slag zijn'), betekent pompes ook 'schoenen'.

volgende keer

Wij kennen 'verstandskiezen', maar de Fransen kennen ook 'gelukstanden'. Wat zijn dat dan weer voor tanden?