het over een andere boeg willen gooien / je leven helemaal willen veranderen
('de verleiding van Venetië')
Helaas kan ik alle achtergronden om deze cartoon uit 2016 te verklaren niet meer helemaal helder voor de geest halen (misschien kan iemand me helpen?). In ieder geval waren Fillon en Juppé (deze laatste zit hier in de Venetiaanse gondel) politieke kopstukken in de gaullistische partij Les Républicains (een partij die overigens voortdurend van naam verandert), heeft deze laatste een politieke autobiografie getiteld La tentation de Venise geschreven en is de aanleiding kennelijk het feit dat de gondeliers van Venetië demonstreren tegen de verhoging van de BTW (TVA = taxe sur la valeur ajoutée), hetgeen weer een idee van Fillon zou zijn, volgens Juppé...
Hoe dan ook, wat is dan die verleiding van Venetië? En was het niet eigenlijk Napels dat zo'n grote aantrekkingskracht op velen uitoefende ('eerst Napels zien, dan sterven'...). De uitdrukking is inderdaad zeer recent en is rechtstreeks te herleiden tot het eerder genoemde boek van Alain Juppé, dat verscheen in 1993. Het wordt dan ook vooralsnog vooral voor politici gebruikt, maar je weet nooit hoe het gaat met uitdrukkingen. Vaak wordt in de loop van de tijd de betekenis verbreed.
Alain Juppé schreef het boek terwijl hij de woestijn doorkruiste vlak voordat hij het ambt van minister van buitenlandse zaken aanvaardde in het kabinet Balladur (onder president Mitterrand, een zogeheten gouvernement de cohabitation van een rechtse regering onder een linkse president). Hij vroeg zich in het boek af wat het nut was van het beginnen van een politiek leven terwijl andere zaken de moeite van het beleven veel meer waard lijken te zijn. Hij geeft daarbij het voorbeeld van de stad Venetië waar hij graag vertoeft om weer energie en inspiratie op te doen. Vaak speelde hij met de gedachte om de politiek de rug toe te keren en zich definitief in Venetië te vestigen.
Inmiddels wordt de uitdrukking gebruikt voor iedereen die het verlangen koestert zich terug te trekken in een leven buiten de schijnwerpers om op krachten te komen en de laatste tijd inderdaad steeds breder voor iedereen die een fundamentele wijziging in zijn of haar beroeps- of persoonlijke leven overweegt.
volgende keer:
Wat hebben een schoen, een appelflap en een wegdek met elkaar te maken?
met de natte vinger
Het Frans kent precies dezelfde uitdrukking als het Nederlands om aan te geven dat je iets heel onnauwkeurig, bij benadering, zonder veel na te denken onderneemt. De Franse oud-politicus Jean-Louis Borloo dacht zelfs met de natte vinger na volgens deze cartoon.
De uitdrukking verwijst natuurlijk naar de gewoonte om je vinger nat te maken, in de lucht te steken en zo te voelen waar de wind vandaan komt. Want - en dat is ook de reden waarom je het zo koud hebt als je na het zwemmen uit het water komt - de wind versnelt het verdampingsproces van het water dat je op je lichaam hebt. Om te kunnen verdampen heeft dat water calorieën nodig en die krijgt het van de huid waarop het water zich bevindt. Als je dus je vinger natmaakt en in de lucht steekt, voel je het koude briesje door dit verdampingsproces. Maar natuurlijk is deze methode een stuk minder nauwkeurig dan wanneer je bijvoorbeeld een stukje stof aan een stok vastbindt of een officiële windmeter van het KNMI gebruikt.
volgende keer:
zwichten we misschien voor de verleiding van Venetië...
de mond snoeren
('de snavel dichtspijkeren')
Ik zal u besparen welke plaatjes je allemaal vindt als je de uitdrukking intikt in Google, zeker als je het dierenwelzijn een goed hart toedraagt. Het is dan ook zo'n uitdrukking die je vaak gebruikt zonder te beseffen hoe gewelddadig die eigenlijk is. In het Frans wordt de mond (want daarvoor is de snavel natuurlijk een metafoor, zoals wij ook kunnen zeggen: 'houd je snavel' (of bek)) niet dichtgenaaid (gesnoerd) maar dichtgespijkerd. De associatie met de marteau ('hamer') ligt dan ook voor de hand. De M.E.'er (C.R.S.) die twee gele hesjes (gilets jaunes) de mond wil dichttimmeren wordt daarom dus ook 'getikt' genoemd (marteau betekent letterlijk 'hamer').
Maar bij nader inzien zijn we zelf misschien wel gewelddadiger dan de uitdrukking van oorsprong was. De oorspronkelijke versie luidde namelijk niet clouer maar cloer le bec, waarbij cloer een oudere versie was van het huidige clore ('sluiten') dat we nog kennen in bijvoorbeeld 'closet' en het Engelse close.
Laat ik dus maar mijn mond houden als ik weer eens de taal wil beschuldigen van onnodige gewelddadigheid...
volgende keer:
gaan we met de natte vinger te werk...
alles op alles zetten
('het pakket zetten op')
Het kostte me vandaag wat meer moeite dan anders om deze post voor elkaar te krijgen. Het wordt namelijk na vier jaar dagelijks posten soms lastig om te voorkomen dat ik mezelf ga herhalen en zo had ik net een hele post gemaakt over de uitdrukking le jeu n'en vaut pas la chandelle ('het is de moeite niet waard') om vervolgens te ontdekken dat dat de moeite niet waard was, omdat ik deze uitdrukking enkele jaren geleden al uitgebreid besproken had, nota bene met hetzelfde plaatje...
Nu had ik natuurlijk bij de pakken neer kunnen gaan zitten en voor één keer het bijltje erbij neer kunnen gooien, maar dat is mijn eer te na. Ik wilde alles op alles zetten om u vandaag toch weer een nieuwe uitdrukking voor te schotelen en dat is dus deze geworden. Het woord paquet zelf is trouwens door het Frans al in de Middeleeuwen uit het Nederlands overgenomen. Het gaat om ons woord 'pak', waarbij je nog niet moet denken aan een postpakket, maar aan een samengebundelde hoeveelheid spullen (kleren, gebruiksvoorwerpen e.d.). Dat heeft vervolgens in het Frans het verkleinwoord paquet opgeleverd, dat wij in onze taal weer hebben overgenomen als 'pakket'. Het moge dus duidelijk zijn dat ons verkleinwoord 'pakketje' dan weer dubbelop is, en eigenlijk alleen een minuscuul pakketje aan zou kunnen duiden. Maar in de Franse uitdrukking gaat het uiteraard om een enorm groot pakket, in de zin dus van een enorme hoeveelheid samengepakte spullen. Als je je dus uitermate goed op een bepaalde taak wilt voorbereiden, dan zorg je dus dat je alle spullen die je daarvoor nodig zou kunnen hebben samenpakt, zoals men op het plaatje alles op alles wil zetten voor de werkgelegenheid en de koopkracht.
Zoals ik al uitlegde, is het woord paquet in het Frans eigenlijk een verkleinwoord van ons woord 'pak' en wordt het dus ook gebruikt in de betekenis 'pakje' zoals in een 'pakje sigaretten'. Daarmee maakt een anti-rookcampagne in La Réunion (een overzees Frans departement in de buurt van Madagascar), vergelijkbaar met onze stoptobercampagne, een woordspeling. Het bijschrift bij de foto luidt: Mois sans tabac ! C'est le moment de mettre le paquet ! ('Een maand zonder te roken ! Het is nu het moment om alles op alles te zetten / om het pakje neer te leggen').
volgende keer:
snoeren we de mond...
bijzondere borden: de straat op!
Maandenlang gingen de gele hesjes (les gilets jaunes) op zaterdag de straat op. Dat doen ze nog steeds, maar ze hebben het momentum gehad. De belangstelling begint af te nemen.
Op de foto hiernaast is het ook niet al te druk, maar wel zien we dat ook de allerjongsten hun ongenoegen uitspreken: snoepjes zijn te duur! Moeten we ons dan toch echt zorgen beginnen te maken als de politici zelfs niet meer begrepen worden door de allerjongsten?...
volgende keer:
vragen we ons af of het allemaal wel de moeite waard is...
fake news
In 1539 bepaalde koning François Ier (Frans de Eerste) in de Ordonnance de Villers-Cotterets dat « Nous voulons donc que dorénavant tous arrêts, et ensemble de toutes autres procédures […] soient prononcés, enregistrés et délivrés aux parties en langage maternel françois et non autrement » , dat dus alle vonnissen voortaan in de Franse moedertaal werden uitgesproken en op geen andere wijze. In het centraal geregeerde Frankrijk leidde dit er indirect toe dat in 1994 de wet Toubon in werking trad, die bepaalde dat iedere Franse burger het recht had nuttige informatie in het Frans te verkrijgen. Nu de Franse standaardtaal al eeuwenlang een feit is, zijn het niet zozeer de plaatselijke dialecten maar andere standaardtalen, en dan met name het Engels, die de Franse taal indringen. De CELF (Commission d'enrichissement de la Langue française, 'commissie ter verrijking van de Franse taal') heeft sindsdien tot taak om voor ieder vreemd (lees in de praktijk: Engels) woord dat de taal dreigt binnen te dringen een Frans equivalent voor te stellen. In officiële stukken mag alleen het door de CELF voorgestelde woord gebezigd worden, ook al blijft de Engelse indringer vaak in de omgangstaal gebruikt worden. Soms lukt het echter wonderwel. Voor e-mail (afkorting van electronic mail) werd courriel (samentrekking van courrier électronique, 'elektronische post') voorgesteld, dat met name in Canada, waar het Frans zich dagelijks in eigen land tegen het Engels staande moet houden, al snel een succes werd en het in Frankrijk gebruikelijke e-mail verdrong.
Sinds Trump aan de macht is in de Verenigde Staten werd overal ter wereld het woord fake news een algemeen bekend begrip. Sinds de negentiende eeuw bestond al de term fausses nouvelles ('vals/fout nieuws'), maar daarin ontbrak de connotatie van (kwaadaardige) moedwilligheid. Daarom stelde vorig jaar de CELF het woord infox voor, een samenstelling van infos (op zich al een afkorting van informations en de algemene benaming voor 'nieuws in de media', zoals wij het woord 'actualiteiten' gebruiken) en intoxication ('vergiftiging'). Het is dus niet zo maar 'nep-nieuws' maar nieuws dat de publieke opinie nadelig beïnvloedt, vergiftigt als het ware.
volgende keer:
doen zelfs kleine kinderen mee met de gele hesjes...
zijn biezen pakken, vertrekken
('bagage vouwen')
Vandaag pak ik mijn biezen en ga ik een weekje de stad Bordeaux verkennen. Zaterdagochtend ben ik weer terug voor mijn blog.
Het woord bagage wordt tegenwoordig gebruikt voor koffer en inhoud. Aanvankelijk ging het alleen om de inhoud. Om meer kleren in te kunnen pakken, kun je ze het beste eerst vouwen. In de zestiende eeuw zei men nog trousser bagage, waarbij trousser stond voor 'inpakken'. Denk nog maar aan de huidige betekenis van het zelfstandig naamwoord trousse ('etui, tas') zoals in trousse de toilette ('toilettas'). Iemand die zijn koffer pakt, doet dat uiteraard met de intentie te vertrekken naar een ander oord. Dat ga ik zo meteen dan ook doen. Ik doe het wel in de volle openheid, wat in het geval van de uitdrukking van vandaag vaak niet zo is. Er zit namelijk wel een connotatie in die 'vluchten' en 'stiekem' oproept...
volgende keer:
kom ik met fake news...
