en rang d'oignons

netjes op een rij
('in een uienrij')

Als een boer uien plant, doet hij dat niet door ze zo maar lukraak over de akker te gooien, maar netjes op een rijtje, de een na de ander. Maar ja, dat doet hij of zij natuurlijk ook met preien, wortelen of kropsla. Waarom dus per se uien? Traditioneel wordt dit verklaard door wat er gebeurde tijdens de bijeenkomsten van de Staten-Generaal in Blois in 1576 en 1588. Daarbij had een speciale ceremoniemeester o.a. als rol de heren afgevaardigen hun plaats toe te wijzen. Deze ceremoniemeester, die begon onder koning Henri II, en die zijn taak buitengewoon serieus nam, was Artus de la Fontaine-Solaro, baron  van Oignon (tevens het Franse woord voor 'ui'). Dat laatste detail zou de uitdrukking van vandaag zijn naam hebben gegeven. Alleen... in 1611, dus slechts enkele jaren later, betekende se mettre en rang d'oignons 'zich in een gezelschap begeven waar men niet thuishoort' of 'zich in een gezelschap begeven waar men niet is uitgenodigd', waarschijnlijk verwijzend naar de manier waarop boeren hun uien plantten, nl. van groter naar kleiner. In 1654 kwam de tweede (huidige) betekenis erbij en kon en rang d'oignons dus beide betekenissen hebben. Alleen die tweede betekenis 'netjes op een rij' is overgebleven.

volgende keer:
stippen we iets met twee woorden aan...

fou à lier

stapelmesjogge / volkomen getikt / zo gek als een deur
('gek om vast te binden')

Deze man heeft ze allemaal niet meer bij mekaar... en als je dat overkomt, tja, wat doe je dan? In het verleden - en misschien nog steeds wel - werd je wel vastgebonden in een dwangbuis, of met riemen aan je bed, als je de grip op de realiteit kwijtraakte. Dat beeld ligt dan ook ten grondslag aan de uitdrukking van vandaag: je bent zo gek, dat je tegen jezelf en anderen beschermd moet worden door je vast te binden.

volgende keer:
hebben we alles weer netjes op een rij...

mieux vaut faire envie que pitié

beter benijd dan beklaagd
('je kunt beter afgunst wekken dan medelijden')

Hoewel ons altijd weer wordt ingeprent dan geld niet gelukkig maakt, hebben de meesten van ons liever dat we met afgunst worden bekeken omdat we het wel hebben dan dat we medelijden wekken omdat we het niet hebben. Overigens had het woord envie in de tijd dat de uitdrukking ontstond, ergens tussen de twaalrde en de vijftiende eeuw, een veel krachtiger betekenis dan nu: niet zo maar afgunst, maar een verterende, haatdragende afgunst. En zelfs dan verkozen mensen het dus kennelijk om gehaat te worden boven het onderwerp zijn van medelijden. Je zou spontaan medelijden krijgen met deze afgunstigen...

volgende keer:
zijn we stapelmesjogge...

le diable est dans les détails

het venijn zit hem in de staart / je moet ook de kleine lettertjes lezen
('de duivel zit in de details')

Deze uitdrukking is in de tweede helft van de negentiende eeuw ontleend aan de Duitse filosoof Nietzsche: der Teufel steckt im Detail. We weten maar al te goed dat het onheil in de kleine lettertjes van een contract kan zitten, die door de opstellers van het contract met opzet verstopt worden en als je dan je recht meent te komen halen zich misschien een demonisch genoegen verschaffen in de teleurstelling die zich van je meester maakt en de spijt dat je bij het zetten van je handtekening niet de moeite hebt genomen ook de kleine lettertjes te lezen. Er bestaat overigens in de Duitse taal ook een optimistische tegenhanger van deze uitdrukking, afkomstig van de beroemde architect Ludwig Mies Van der Rohe, die om aan te geven dat de schoonheid van een kunst- of bouwwerk vaak schuilt in de perfectie van bepaalde details en daarom beweerde: Gott steckt im Detail. Tja, is het misschien toch een kwestie van je glas dat halfvol of halfleeg is...

volgende keer:
worden we liever benijd dan beklaagd...

dessins humouristiques : complément d'objet direct

'In de zin "De leeuw heeft de gazelle opgegeten",
waar vind je dan het lijdend voorwerp?'
- 'In de buik van de leeuw, juffrouw!'

lijdend voorwerp

In het Frans heten lijdend en meewerkend voorwerp respectievelijk complément d'objet direct (cod) en complément d'objet indirect (coi). Het lijdend voorwerp heet 'direct' omdat het meteen na het gezegde staat, zonder voorzetsel ertussen. In tegenstelling tot het Nederlands heb je voor het meewerkend voorwerp in het Frans altijd een voorzetsel nodig, nl. het voorzetsel à. In het Nederlands kun je dit weglaten ('Ik geef mijn moeder een cadeau'). Zou je dit in het Frans doen (* je donne ma mère un cadeau), dan zou dat haast klinken als 'ik geef mijn moeder cadeau'. Door ma mère direct na het gezegde te plaatsen wordt het automatisch objet direct ofwel 'lijdend voorwerp'. De juiste vertaling zou zijn Je donne un cadeau à ma mère, dus het lijdend voorwerp (un cadeau) direct achter het gezegde, en het meewerkend voorwerp (à ma mère) met het voorzetsel à indirect aan het gezegde verbonden. 
Op het plaatje wordt de opdracht van de juffrouw om een zin te ontleden door de leerling letterlijk opgevat. Hij denkt niet aan de grammaticale samenstelling van de zin, maar maakt zich direct een voorstelling van wat de zin betekent. En dan bevindt het lijdend voorwerp zich dus niet meteen achter het gezegde, maar in de maag van de leeuw. In het Nederlands wordt dit soort grapjes ook vaak gemaakt en dan is er in deze zin natuurlijk nog een extra reden om het voorwerp van discussie een lijdend voorwerp te noemen, want het valt niet te betwisten dat de gazelle zich op zijn minst in een benarde positie bevindt...

volgende keer:
hebben we een duivelse bijdrage...

français de la rue : les jaunes

stakingsbrekers

De laatste jaren wordt geel in Franrkrijk al gauw geassocieerd met opstand en stakingen door de gilets jaunes ('gele hesjes') beweging. Dit is echter lange tijd zeker niet zo geweest. Met jaunes ('gelen') en zeker met syndicat jaune ('gele vakbond') worden al meer dan honderd jaar juist stakingsbrekers aangeduid. Om te begrijpen hoe dat komt, is een klein geschiedenislesje nodig. Op 8 november 1899 was er een grote mijnstaking in Montceau-les Mines (Saône-et-Loire). Een kleine groep mijnwerkers dat wilde doorwerken had zich met steun van enkele werkgevers verzameld in Café de la Mairie. Daarop begaf zich een hele stoet demonstranten naar het café en begon dat met stenen te bekogelen. Alle ruiten sneuvelden. De legende wil dat de eigenaar van het café vervolgens de gesneuvelde ruiten verving door gelig olie(bak)papier. Vervolgens zou die gele kleur door de stakingsbrekers als een soort geuzennaam tegen de rode socialisten zijn aangenomen, gesterkt 

'De vijand is het socialisme, leer van slavenhouders,
de vriend, is de GELE bevrijder'

door het feit dat geel ook een van de twee kleuren is van het Vaticaan, verdediger van traditionele katholieke waarden. Paul Lanoir stichtte in 1902 zelfs een 'gele vakbond' (syndicat jaune) met de naam Fédération nationale des Jaunes de France (zie affiche) die als devies had travail, famille, patrie ('werk, gezin, vaderland') dat veertig jaar later werd overgenomen door het met nazi-Duitsland collaborerende Vichy-regime van maarschalk Pétain.

De gele hesjes van tegenwoordig vinden hun inspiratie overigens merkwaardigerwijze in beide flanken, de linkse van Nupes (Nouvelle Union Populaire Écologique et Sociale) waarin de socialisten nog maar een klein splinterpartijtje vormen maar het linksere France Insoumise van Jean-Luc Mélenchon de boventoon voert, maar ook de populistisch-rechtse Rassemblement National van Marine Le Pen. 

volgende keer:
doen we een grammaticalesje...

l'oeil de lynx

arendsoog
('lynxenoog')

Wie een buitengewoon scherp (in)zicht heeft, met name in het gedrag van anderen, kan bij ons een 'arendsoog' genoemd worden, bij de Fransen een oeil de lynx ('lynxenoog'). Heeft de lynx inderdaad zo'n uitzonderlijk gezichtsvermogen? Niet als je het aan een katachtigendeskundige vraagt.
De verklaring moeten we - net als gisteren - zoeken in de Griekse mythologie en wel in het verhaal van Jason en de Argonauten op zoek naar het Gulden Vlies. In zijn gezelschap bevond zich ene Lynceus, zoon van Aphareus en broer van Idas. Deze stond bekend om zijn scherpe zicht, waarmee hij dwars door muren en volgens sommigen zelfs tot in het binnenste van de aarde kon kijken. Op het schip de Argos stond hij dan ook op de uitkijk.

volgende keer:
onderzoeken we of de kleur geel van de gele hesjes een typische stakingskleur is...