faux amis

"Merci, monsieur le conducteur, pour m'avoir fourni des batteries et un médecin. Puis-je vous offrir des bonbons?"

En dat betekent natuurlijk: "Dank u wel, meneer de conducteur dat u mij van batterijen en een medicijn heeft voorzien. Mag ik u wat bonbons aanbieden?" Mooi niet dus; er staat nog iets veel onlogischers, namelijk: "Dank u wel, meneer de bestuurder, dat u mij van drumstellen en een arts heeft voorzien. Mag ik u wat snoepjes aanbieden?" 

Dit soort woorden, die in eerste instantie in beide talen hetzelfde lijken te betekenen, maar dat toch niet doen, heten ook wel faux amis ('valse vrienden'). Die zijn er wel een paar tussen het Nederlands en het Frans. Hieronder volgt een klein, maar zeker niet volledig overzicht:

un amateur wordt meestal niet gebruikt in onze betekenis, maar duidt een 'liefhebber' aan: il est un grand amateur de musique betekent dus 'hij is een groot muziekliefhebber' en hij kan ook best professioneel werkzaam zijn in de muziek. Voor het begrip 'amateur' kun je in het Frans ook dilettant gebruiken.

Une batterie is dus een drumstel. Wil je een batterij hebben, bestel dan une pile.

Un bonbon is een snoepje. Wil je een bonbon, vraag dan om un chocolat.

Un médecin is een arts. Hij kan wel médicaments ('medicijnen') voor je uitschrijven. 

Un conducteur is een bestuurder. Je kaartje kun je laten knippen door de contrôleur. 

Het heeft geen zin om op de cloque te kijken om te weten hoe laat het is. Op een blaar is immers de tijd niet af te lezen. Beter kun je op je horloge kijken, maar die zit zeker niet om je pols. Een horloge is namelijk net als een pendule een uurwerk of een klok. En wat wij een horloge noemen, heet in het Frans une montre. 

Als je een groot liefhebber van andijvie bent, moet je geen endives bestellen. Dan krijg je namelijk witlof. Andijvie is chicorée.

Als je naar de dichtstbijzijnde stad in de EU wilt reizen, zul je toch een vliegtuig nodig hebben. De EU staat namelijk voor États-Unis ('Verenigde Staten'). Onze EU is in het Frans de UE (Union européenne).

Krijg je op een Frans terras je biertje alleen in een flesje geserveerd en je wilt er een glas bij, vraag dan niet om une glace, tenzij je zin hebt in een ijsje. Vraag liever om un verre.

Als je iemand complimenteert met 'quel joli blouson!' dan zeg je niets over een bloes, maar over een jack.

Je staat in Frankrijk niet in een file - althans niet in de auto, je kunt wel in een wachtrij staan - maar in een bouchon (lett. 'kurk', 'verstopping') of een embouteillage ('flessenhals').

Je staat niet te turen in een étalage ('een uitstalling'), maar in een vitrine. In het Frans lik je die trouwens af: faire du lèche-vitrine.

Un étui schuif je om je iPad of om je iPhone ('hoesje'), maar je pennen bewaar je in een trousse.

Met un compas ga je het Noorden niet vinden. Gebruik daarvoor un boussole. Je kunt met un compas ('een passer') overigens wel perfecte cirkels tekenen.

En zo had ik nog wel even door kunnen gaan. Een volgende keer misschien?

leven als God in Frankrijk

Vandaag draaien we het eens om: hoe zou je als Fransman leven 'als God in Frankrijk'? Het moge duidelijk zijn: een uitdrukking als vivre comme Dieu en France bestaat niet, al zouden de Fransen waarschijnlijk maar al te trots zijn als ze hiervan hoorden.

Wel kennen de Fransen een variant die ook in onze taal bekend is: vivre comme un prince ('leven als een prins') of être (heureux) comme un coq en pâte ('(gelukkig) zijn als een haan in de pastei'). Ja hoor, wederom een culinaire uitdrukking. Of de haan in kwestie werkelijk zo gelukkig is valt te betwijfelen, maar een consumptiekip werd in het verleden met alle zorg behandeld: zonder verder iets te hoeven doen vetgemest en uiteindelijk verwerkt in de pastei waar hij alleen nog met zijn kop uitstak. Later werd iemand die heerlijk in een warm bed lag en alleen nog met zijn hoofd boven de dekens uitstak met zo'n pasteikip vergeleken en dat schijnt de oorsprong te zijn voor deze weinig altruïstische uitdrukking.

Maar nog even terug naar onze (ook in het Duits bestaande) uitdrukking 'leven als God in Frankrijk'. De oorsprong hiervan is niet met zekerheid vast te stellen, maar in het boek 'Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden' van F.A. Stoett wordt geopperd dat deze uitdrukking verwijst naar de situatie in Frankrijk aan het eind van de achttiende eeuw. In 1792-1794, dus in de hoogtijdagen van de Franse Revolutie, was de dienst van God namelijk afgeschaft en vervangen door de dienst van de rede. Daardoor had God als het ware niets meer te doen in Frankrijk en kon hij dus op zijn lauweren rusten en genieten van al het moois dat het land te bieden had.

volgende keer

bekijken we een aantal valse vrienden, of zoals dat ook wel in goed Nederlands heet: 'faux amis'. 

faire le pied de grue

wortel schieten, wachten tot je een ons weegt
(lett. 'kraanvogelvoet doen')

Als we de Nederlandse uitdrukkingen met de Franse vergelijken, lijken wij Nederlanders over meer geduld (en minder hoop op een goede afloop?) te beschikken dan de Fransen, want zo eindeloos lang staan kraanvogels en andere steltlopers nu ook weer niet op één poot, maar tot we wortel gaan schieten, we een ons wegen, tot Pasen en Pinksteren op één dag vallen of tot Sint Juttemis is gewoon het onmogelijke vragen. 

Maar uiteraard beschikt het Frans ook over vergelijkbare uitdrukkingen. Zo heet het imaginaire Sint Juttemis in het Frans Saint Glinglin. En als je iets eindeloos uitstelt, kun je dat in het Frans reporter aux calendes grecques , of à la semaine des quatre jeudis ('de week van de vier donderdagen') of quand les poules auront des dents ('tot de kippen tanden hebben'). Dat kan inderdaad ook nog een hele tijd duren...

volgende keer

Wij kunnen leven als een god in Frankrijk, maar hoe doen de Fransen dat eigenlijk?

ne pas valoir un pet de lapin

geen reet waard zijn
(lett. 'geen konijnenscheet waard zijn')

Je zou er haast Freud op loslaten, maar er zijn zo veel uitdrukkingen die of een culinaire herkomst hebben (oraal) of iets met excrementen van doen hebben (anaal) dat het toch begint op te vallen.

Dat de commerciële waarde van een konijnenscheet nul is, mag iedereen duidelijk zijn. Waarom uitgerekend de scheet van een konijn zo waardeloos is, blijft vooralsnog onduidelijk. Ik kan u alleen vertellen dat dit pas het geval is sinds het  eind van de negentiende eeuw. Tot het einde van de achttiende eeuw ging het niet om een konijnen- maar om een koekoeksscheet (wel eens gehoord of geroken?). 

Het konijntje op het kinderboek roept overigens Caca boudin wat letterlijk 'Poep bloedworst' betekent, of als we de vorm van de Franse bloedworst (in een varkensdarm) wat nader beschouwen eerder 'Poep drol' en dat wordt door Franse kinderen wel gebruikt om te laten zien dat ze er zijn en dat ze wat durven zeggen, maar ook in de betekenis van 'Bah!'. En met die drol blijkt dat wij Nederlanders eigenlijk nauwelijks van de Fransen verschillen. Immers, hoe vaak zeggen we niet dat iets 'geen drol kost'?

volgende keer

Nu we het toch over konijnen hebben: hoe schiet je wortel in het Frans, of anders gezegd, hoe wacht je in het Frans tot je een ons weegt?

aux petits oignons

tot in de puntjes / piekfijn in orde
('in de uitjes')

Er zijn nogal wat restaurants in Frankrijk die Aux petits oignons heten. Misschien verwacht je daar typisch Franse uiengerechten te kunnen eten zoals soupe à l'oignon en misschien is dat ook wel zo, maar de uitdrukking betekent dat iets tot in de puntjes perfect wordt uitgevoerd, uiteraard een goede reclame voor een chef de cuisine. Het is weer van de vele culinaire uitdrukkingen die de Franse taal rijk is en laten we wel wezen, dat mag wel ook in een land waarvan de keuken op de UNESCO-lijst van werelderfgoed staat. En fijnproevers als we zijn, weten we natuurlijk allemaal dat je een gerecht helemaal af kunt maken met die hele smaakvolle sappige piepkleine primeur-uitjes...

volgende keer

Hoeveel is in het Frans iets waardeloos waard?

se tenir droit dans ses bottes

zijn poot stijf houden
('zich recht in zijn laarzen houden / recht in zijn laarzen blijven staan')

Overigens komen beide uitdrukkingen (de Franse en de Nederlandse) niet helemaal met elkaar overeen, zoals vaak het geval is. De Franse uitdrukking houdt niet alleen in dat je verbeten vast blijft houden aan een bepaalde mening of beslissing, maar ook dat je daarbij een gerust geweten hebt. Ook al heb je misschien niet gelijk, je zult er niet wakker van liggen. Deze uitdrukking lijkt in eerste instantie afkomstig uit de militaire wereld, waar men zich immers recht op het zadel en in zijn laarzen dient te houden. Anderen beweren dat de uitdrukking is ontstaan onder invloed van het Vlaamse een stuk in zijn laarzen/voeten hebben ('dronken zijn'), aangezien het moeilijk is om je rechtop te houden, als je uit balans wordt gebracht door een onregelmatigheid in je schoeisel, iets logischer trouwens dat ons stuk in je kraag. Op de een of andere manier komt de eerste verklaring mij plausibeler voor, maar je weet het maar nooit met uitdrukkingen.

volgende keer

Hoe krijg je in het Frans iets 'tot in de puntjes'?

se lever du pied gauche

met het verkeerde been uit bed stappen
('met de linkervoet uit bed stappen')

Laten wij het nog in het midden welk been het verkeerde is (voor een linksbenige is dat immers het rechter), voor de Fransen is het duidelijk: links is onhandig. Dat blijkt ook uit het feit dat de tweede betekenis van het woord gauche ook 'onhandig, onbeholpen' is. Zo wordt ook het woord gauche gebruikt in het bekendste gedicht van Baudelaire, L'Albatros, waarin matrozen zich vermaken door albatrossen te vangen, vogels met zulke enorme vleugels dat ze urenlang majestueus op de thermiek kunnen blijven hangen zonder hun vleugels te bewegen, maar zodra ze aan dek zijn, hulpeloos rondwaggelen en alleen maar gehinderd worden door de last van hun enorme vleugels: Ce voyageur ailé, comme il est gauche et veule!  / Lui, naguère si beau, qu'il est comique et laid! ('Gevleugeld reiziger, nu krachteloos, onhandig! / Komiek en lelijk ook, voorheen zo'n lust voor 't oog!' vertaling: Peter Verstegen). Het Latijn voor 'links' was overigens sinister en het is duidelijk welke betekenis dit woord uiteindelijk gekregen heeft. Ook in het Frans bestaat een sinistere uitdrukking met het woord gauche: passer l'arme à gauche (hierover misschien later nog eens) dat 'de pijp uitgaan' betekent...

volgende keer

toch nog even kijkend naar het plaatje hierboven: hoe houd je in het Frans je poot stijf?