tant va la cruche à l'eau qu'à la fin elle se casse

de kruik gaat zo lang te water tot ze barst
('zolang gaat de kruik te water tot ze uiteindelijk breekt')

Hoe ouder de uitdrukking, hoe anders de zinsvolgorde en hoe groter de kans dat wij hem ook kennen. Het lijkt soms wel of er in de Middeleeuwen meer Europese integratie bestond dan heden ten dage. 

In de dertiende eeuw waren de kruiken in het algemeen van terracotta, een nogal breekbaar materiaal, dus die kruiken hadden niet het eeuwige leven, zeker niet als de gebruiker niet zo handig was. Water moest natuurlijk meerdere keren per dag gehaald worden, dus vroeg of laat moest er wel een einde komen aan het leven van de kruik en viel hij aan diggelen (Elle se casse of Elle se brise, die variant bestaat ook). In de dertiende eeuw was het overigens nog geen cruche maar een pot die niet naar l'eau ging, maar naar le puits ('de put'). In de Roman de Renart ('Van den vos Reinaarde') verandert de pot in water: tant va pot à l'eau que brise. Eigenlijk gaat die pot of die kruik dus al behoorlijk lang te water...

volgende keer

Waarom heeft een kindermodeketen zichzelf Tape-à-l'oeil genoemd?

être à fond de cale

helemaal aan de grond zitten
('onderin het scheepsruim zitten')

Dit beschamende plaatje van een minder glorieus deel van onze geschiedenis maakt duidelijk hoe diep je kunt zakken, door een scheepsruim vol te proppen met slaven in mensonterende omstandigheden. Toch is de herkomst van de uitdrukking een andere. Je moet denken aan een schip dat door zijn hele voorraad heen is en zich voorlopig niet kan herbevoorraden. De bemanning zal dan helemaal onderin het ruim moeten gaan zoeken naar de allerlaatste levensmiddelen die nog ergens in een hoekje verborgen liggen. De uitdrukking is overigens waarschijnlijk afkomstig uit het Occitaans, de taal van de Provence: èstre a fons de cala.

volgende keer

De kruik gaat zo lang te water...

être à la ramasse

hopeloos achterliggen, doodmoe zijn, opgeveegd kunnen worden, er helemaal doorheen zitten
('voor het oprapen liggen')

'Ik weet het, je kunt me opvegen/ik zit er helemaal doorheen/ik lig hopeloos achter, maar ik neem gas terug (lett. ik rem af)', verzucht de slak op het plaatje. Je ziet dat een-op-een vertalen vaak onmogelijk is vanwege de vele connotaties die woorden en uitdrukkingen kunnen hebben. 

'Voor het oprapen' is dan ook geen goede vertaling, want dan klinkt bij ons juist als iets wat in ruime mate aanwezig is en wat je dus overal kunt oprapen. Maar ja, oprapen is nu eenmaal de letterlijke betekenis van ramasser. Je moet eerder denken aan 'opvegen', zoals een bezem doet. Denk dus eerder aan een bezemwagen (in het Frans overigens la voiture balai) die coureurs die niet meer kunnen en hopeloos achterliggen moet 'opvegen'. Je suis à la ramasse zou je dan kunnen vertalen als 'Je kunt me opvegen'. De uitdrukking kan zowel letterlijk als figuurlijk gebruikt worden, als je er mentaal helemaal doorheen zit.

volgende keer

Hoe kun je in het Frans zeggen dat je helemaal blut bent, dat je 'helemaal aan de grond zit'? 

cul sec !

ad fundum! / in één teug!
('droge bodem')

Deze Franse... eh pardon Russische topacteur weet er wel raad mee. 

In eerste instantie lijkt het misschien een vreemde uitdrukking, omdat de meesten van ons het woord cul in de betekenis 'kont' kennen. Waarom zou je dan 'droge kont' zeggen als je een glas in een teug leeg wilt drinken. Als je dan ook nog bedenkt dat de Britten bottoms up zeggen, dan zou je daar ook nog enigszins atletisch bij moeten zijn, door onder het drinken ook nog eens je achterwerk omhoog te steken...

Maar het woord cul is ook de aanduiding voor de bodem van een fles of een zak. Denk bij dit laatste ook aan het Franse woord voor een doodlopende weg. Dat heet in het Frans een cul-de-sac, alsof je dus de bodem van een zak inrijdt: je kunt er wel in, maar je komt er niet meer uit.

Als je in het Frans dus cul sec ! roept, dan geef je daarmee aan dat je zo snel mogelijk je glas (of je fles!) leeg wilt hebben. Op de bodem ervan mag niets meer liggen, net dus als in het studentikoze Latijn ad fundum, dat 'tot de bodem' betekent.

volgende keer

Als je doodmoe bent, kunnen ze je in het Frans dan ook opvegen?

hoe vertaal je 'even' in het Frans?

aussi - égal - indifférent - un instant - juste - le même - un moment - pair - pareil - quelques minutes 

Eigenlijk kan ik alleen maar duidelijke vertalingen geven voor de betekenissen 'door twee deelbaar', 'een ogenblik' en 'evenveel'. Daarnaast wordt ons 'even' vaak gebruikt als zo'n typisch Nederlands modaal woordje dat zich niet zomaar 'even' laat vertalen...

Een 'even', dus door twee deelbaar getal is un nombre pair, i.t.t. een nombre impair ('een oneven getal'). Als je nog even tijd nodig hebt, kun je daar allerlei tijdsaanduidingen voor gebruiken als un instant, un moment, quelques minutes: il s' est absenté quelques minutes ('hij is even weg'), peux-tu venir un moment ? ('kun je even komen?'). In vergelijkingen gebruik je in de meeste gevallen aussi : il est aussi grand que moi ('hij is even groot als ik'), maar als je 'even' niet met een bijvoeglijk maar met een zelfstandig naamwoord gebruikt, dan doe je dat met le même : elle a le même âge que moi ('zij is even oud als ik'). 

Als iets je allemaal 'om het even' is, dan kun je égal, indifférent of pareil gebruiken: cela m'est égal. Ligt een bepaalde locatie 'even' buiten de stad, dan kun je zeggen: juste en dehors de la ville. 

In veel gevallen laat je ons modale 'even' trouwens onvertaald: 'nog even doorzetten' wordt bijvoorbeeld gewoon encore un petit effort.

volgende keer

Mijn goede vriend Rien zei gisteren 'ad fundum' bij het eerste glas dat we samen dronken. Hoe zeg je dat eigenlijk in het Frans?

c'est nickel !

dat is spiksplinterschoon, dat ziet er picobello uit
('dat is nikkel')

Ja, even de finishing touch en dat ziet er weer picobello uit! De Franse uitdrukking heeft - geloof het of niet - alles te maken met waterkranen. Kranen worden in het algemeen gemaakt van messing, maar dat zie je niet. Wat je ziet, is een chroomlaag. En om die chroom goed te kunnen bevestigen op het messing, wordt er eerst een dun laagje nikkel aangebracht... die je dus ook niet ziet. Wel jammer eigenlijk, want meer nog dan chroom heeft nikkel de eigenschap dat het - als het goed gepoetst is - er buitengewoon helder en blinkend uitziet, alsof het dus spiksplinterschoon is. 

volgende keer

Hoe vertaal je 'even' in het Frans?

couper les ponts

alle schepen achter zich verbranden
('de bruggen afsnijden')

Dit is hem trouwens, deze 'afgesneden brug': de Pont Saint-Bénézet, oftewel de beroemde Pont d'Avignon van het liedje. Maar als je hier allemaal in het rond gaat dansen, moet je wel je ogen goed openhouden, want voor je het weet lig je in de Rhône (spreek dit trouwens uit als Rhoon(e), zoals je ook Saône uitspreekt als Soon(e), maar dit terzijde...).

Normaal gesproken dient een brug om twee oevers met elkaar te verbinden en figuurlijk dus om twee (groepen van) mensen met elkaar te verbinden. Zodra je die doorsnijdt, maak je die onderlinge verbinding dus heel moeilijk, zo niet onmogelijk en kun je dus hooguit een gefrustreerd rondedansje op de plaats maken...

volgende keer

Hoe kun je in het Frans iets in één woord spiksplinterschoon of picobello noemen?