hoe vertaal je 'verkeerd' in het Frans?

à l'envers - de travers - faux - gauche - de guingois - incorrect - mal - mauvais - se tromper de

Als 'verkeerd' ook letterlijk 'verkeerd om' betekent, zoals op de foto, dan is dat à l'envers. Dit woord is ook de basis van een op straat veel gebruikte jongerentaal, het verlan (l'envers verkeerd om), waarin de lettergrepen van woorden worden omgedraaid: bizarre wordt zarbi en tomber wordt béton. Bedoel je met 'verkeerd' eerder 'scheef' dan kun je ook de travers of informeel de guingois gebruiken. Maar vaak bedoel je met 'verkeerd' gewoon 'niet goed' en dan kom je dus terecht bij mal of mauvais : prononcer mal is 'verkeerd uitspreken' en een 'verkeerd antwoord' is une réponse mauvaise of une réponse incorrecte. 'Op het verkeerde pad terechtkomen' is mal tourner en 'op een verkeerd spoor zitten' être sur une mauvaise (of fausse) piste. Faux gebruik je ook bijvoorbeeld in un faux mouvement ('een verkeerde beweging') of faire fausse route ('de verkeerde kant opgaan'). In dat laatste geval kun je ook het werkwoord se tromper de ('zich vergissen in') gebruiken: se tromper de route zoals je ook kunt se tromper de personne ('de verkeerde voor zich hebben'). Je kunt avoir fait un faux numéro ('een verkeerd nummer gedraaid) of s'être trompé de numéro. Stap je met je verkeerde been uit bed, dan doe je dat met je linkerbeen: se lever du pied gauche. 

volgende keer:

Betekent avoir la main lourde dat je 'zwaar op de hand' bent?

rire dans sa barbe

in zijn vuistje lachen
(in zijn baard lachen)

Als wij heimelijk lachen of ons verkneukelen zien we iemand zijn mond in zijn vuistje verbergen of houden we een hand voor onze mond om het leedvermaak niet al te openlijk te vertonen. Toch zal het slachtoffer - misschien wel juist door dit gebaar - maar al te duidelijk en pijnlijk doorhebben wat er aan de hand is. Of dergelijk leedvermaak in het Franse taalgebied is voorbehouden aan mannen, weet ik niet, maar Fransen verbergen hun lach in hun baard...

volgende keer:

Hoe vertaal je 'verkeerd' in het Frans?

cul-de-jatte

iemand zonder benen
('komkont/schaalkont')

Onlangs werd het in 1969 verschenen curieuze boek Catalogue d'objets introuvables van Jacques Carelman heruitgegeven. Dit boek staat vol met ontwerptekeningen van niet bestaande, soms surrealistische voorwerpen. Sommige van deze voorwerpen zijn inmiddels wel gerealiseerd, zoals een ligbad met een deurtje. Andere zijn alleen daadwerkelijk vervaardigd voor een driedimensionale tentoonstelling.

Op het plaatje hiernaast zien we een ruststoeltje voor iemand die tijdens een lange wandeling even zou willen gaan zitten, daaronder een bed voor een evenwichtskunstenaar die zelfs 's nachts wil blijven trainen en rechtsboven een stoel voor cul-de-jatte, mensen zonder benen. Het Frans heeft nogal wat samengestelde woorden met het woord cul ('kont, het onderste gedeelte'). Zo bespraken we eerder al eens cul-de-sac voor een doodlopende weg, die dus vergeleken wordt met het onderste van een zak. Als je daar eenmaal aankomt, kun je niet verder, net als in een doodlopende straat. Het onderstel van een persoon die beide benen mist doet qua vorm denken aan een kom of schotel zonder pootjes en daarom worden deze personen in het Frans aangeduid met de term cul-de-jatte. 

volgende keer:

Lachen Fransen ook in hun vuistje?

qui se fait brebis le loup le mange

al te goed is buurmans gek
(wie zich tot schaap maakt wordt door de wolf gegeten)

Zowel de Franse als de Nederlandse uitdrukkingen bestaan al lang en worden misschien niet meer zo vaak gebruikt. Het is een waarschuwing voor al te goedmoedige en zachtaardige mensen. Wie zich te zachtaardig toont loopt het risico misbruikt te worden door mensen met minder zuivere motieven. Wij kennen natuurlijk de wolf in schaapskleren waar we als goedgelovige mensen voor op moeten passen, maar in deze uitdrukking is de zachtmoedigheid zelf het probleem. Een schaap staat symbool voor zwakheid en onderwerping. Om weerstand te bieden aan een wolf, zou je zelf ook iets van die wolf moeten hebben, anders ga je geheid voor de bijl. Van andere schapen hoef je niets te verwachten, zoals het plaatje laat zien: een kudde schapen is onbezorgd op weg naar het slachthuis. Het zwarte schaap is de enige die zich afvraagt waar ze eigenlijk heen gaan en de reactie van een ander schaap is dat hij niet de intellectueel moet gaan uithangen. Hij moet zich dus gewoon mee laten voeren naar de slachterij...

volgende keer:

Wat bedoelt een Fransman met een 'komkont' of een 'schaalkont'?

ça me botte

dat past bij mij, dat vind ik geweldig
('dat laatst me')

Het komt soms heel nauw met handschoenen en laarzen, maar als je echt geluk hebt, dan zitten ze als gegoten. Dat heeft in het Frans geleid tot het werkwoord botter ('laarzen') waarvoor wij in het Nederlands geen equivalent hebben. Aanvankelijk werd het woord ook alleen in deze context gebruikt: cette chaussure vous botte bien ('deze schoen past u goed, zit u als gegoten'), maar de bekende schrijver Flaubert gebruikte de uitdrukking halverwege de negentiende eeuw voor het eerst in overdrachtelijke zin. Nu kun je het zeggen over alles en iedereen die je plezier verschaft en zoals je kunt zien heeft de stad Nevers het als motto gekozen: Nevers, ça me botte ! ('Nevers is echt iets voor mij / Nevers vind ik geweldig!') Of kijk naar deze reclame voor het beroep boer: 'Boer zijn, dat is echt iets voor mij':

volgende keer:

Wij kennen een wolf in schaapskleren, maar wat doet een wolf met ons in schaapskleren?

se jeter dans la gueule du loup

bron: dedexpressions.com

zich in het hol van de leeuw wagen
('zich in de muil van de wolf werpen')

Ook al passeren de eerste wolven weer onze grens en leven ze - tot afgrijzen van veel schaapherders - al weer enige tijd in Frankrijk, de wolf - laat staan de leeuw - vormt voor de mens niet meer het gevaar dat hij ooit was. Maar in onze sprookjes en spreekwoorden blijft hij dat beeld houden: denk aan de boze wolf van Roodkapje of de zeven geitjes of de mens die bij volle maan in een weerwolf kan veranderen.

Als er iets aan de wolf is dat ons angst inboezemt, dan is het natuurlijk wel zijn vervaarlijke muil met scherpe tanden. In de vijftiende eeuw keek men zeer op van iemand die zich willens en wetens in de buurt waagde van een roedel wolven en daarmee het risico nam verscheurd te worden door de bloeddorstige wilde dieren. Misschien had men er aanvankelijk ontzag voor, maar men zag dat vooral als een onverantwoord risico.

volgende keer

'Laarzen' kan in het Frans ook een werkwoord zijn. Wat zou dat dan wel betekenen?

se donner une contenance

zichzelf een houding geven

Tja, hoe ga je staan als je je niet helemaal zelfverzekerd voelt in een bepaalde situatie? De meeste pubers voelen zich zo in zowat elke situatie, en dat heeft Ineke Dijkstra meesterlijk getoond in haar serie foto's aan het strand. Waar laat je je te lange armen als je er bijvoorbeeld geen sigaret of mobiele telefoon in kunt stoppen? Door in te flitsen en een kikkerperspectief te kiezen zet de fotografe de modellen toch op een voetstuk en zien we op het voorbeeld hiernaast met een beetje goede wil zelfs de Aphrodite van Botticelli die uit het zeeschuim geboren wordt.

Maar even terug naar de uitdrukking waarmee we het nieuwe jaar beginnen: je gebruikt dus niet het Franse woord attitude dat normaal dient om het woord 'houding' aan te duiden, maar contenance, dat echt speciaal wordt gebruikt voor deze unieke betekenis, hoewel het ook een alternatief kan zijn voor contenu ('inhoud'). Hoe geef je dus in feite inhoud aan je wil om een beetje zelfverzekerd over te komen?

volgende keer:

Hoe waag je je in het Frans in het hol van de leeuw?