een gat in je hand hebben, het geld over de balk smijten
('een mandje met gaten zijn')
Hij denkt het er lekker van te kunnen gaan nemen nu de buit binnen is: à moi la belle vie ! ('mij wacht het goede leven'), maar wij weten wel beter. Het geld is al 'uitgegeven' voordat hij thuis komt. En hier zit het geld misschien in een zak met gaten, maar dat komt natuurlijk in de praktijk op hetzelfde neer als een mand met gaten. Oorspronkelijk had de uitdrukking overigens ook de betekenis 'een geheugen als een zeef hebben'. We hebben onlangs gezien dat zo'n gebrekkig geheugen tegenwoordig wordt toegeschreven aan dieren zoals een haas of een goudvis. Wij Nederlanders lijken liever met onze blote handen te graaien, want wij hebben geen gat in ons mandje, maar in ons handje...
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans pronken met andermans veren?
garen spinnen bij
('zijn honing maken van')
Als je het goed bekijkt is het hele productieproces van honing een grote profiteurskwestie. Zonder de bloem iets te vragen, tankt de bij nectar (o.k., zult u tegenwerpen, de bloem heeft er ook zijn voortbestaan aan te danken, omdat de bij meteen pollen verspreidt, maar ja, dat past nu even niet goed in mijn verhaaltje...). Na een ingewikkeld proces maken de bijen honing van de nectar en ja hoor, daar komt de mens die zonder de bij iets te vragen het eindproduct zo van de raten schraapt... Zo spint de bij zijn garen bij de bloem en wij mensen bij de honingraat.
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans je geld over de balk smijten?
vergeef me de uitdrukking
('laat me de uitdrukking voorbijgaan')
Al weer bijna tweeënhalf jaar bespreken we op dit blog Franse uitdrukkingen, soms ook wat groffere dan andere. Dus... hoe kun je je in het Frans verontschuldigen voor een uitdrukking die misschien je gehoor zou kunnen choqueren? Wel, dan zeg je dus Passez-moi l'expression. Op het plaatje hiernaast moeten dieren het ontgelden. Twee uitdrukkingen zijn al aan bod geweest: être le dindon de la farce ('het haasje zijn') en avoir un chat dans la gorge ('een kikker in de keel hebben'). Eén van de uitdrukkingen is gelijk aan de Nederlandse: la poule aux oeufs d'or ('de kip met de gouden eieren') en de betekenis van de laatste laat zich raden: une mémoire de poisson rouge (lett. 'het geheugen van een goudvis') betekent inderdaad net als une mémoire de lièvre 'een geheugen als een zeef'. Dat laatste blijkt overigens onterecht. Men dacht altijd dat goudvissen iets niet langer dan enkele seconden konden onthouden maar uit onderzoek is gebleken dat ze geluiden, kleuren en andere signalen drie à vijf maanden kunnen onthouden. Ze kunnen ook leren hun weg te vinden in een labyrint.
volgende keer:
Hoe kun je ergens garen van spinnen in het Frans?
s'en aller - chasser - s'éloigner -enlever - partir - ranger - sortir
Vorige week hadden we het over het voorvoegsel 'door-', dat we in feite meestal met een werkwoord moesten vertalen in het Frans. Iets soortgelijks is aan de hand met 'weg-'.
Je moet eerst weten wat je met ons voorvoegsel 'weg-' bedoelt. Meestal betekent het dat je jezelf verwijdert van een bepaalde plek. Je gebruikt in het Frans dan een werkwoord dat die verwijdering aangeeft, zoals s'en aller ('weggaan'), partir ('vertrekken'), s'éloigner ('zich verwijderen') of sortir ('naar buiten gaan'). Dat vul je dan aan met de manier waarop je weggaat: 'rennend' (en courant), 'met de fiets' (à vélo), 'sluipend' (sur la pointe des pieds), 'zwemmend' (en nageant) en zo heb je dan de vertalingen voor respectievelijk 'wegrennen', 'wegfietsen', 'wegsluipen' en 'wegzwemmen'. Een ander voorbeeld is 'wegkruipen': s'éloigner en rampant.
Als je met 'weg-' bedoelt dat je iemand of iets anders wilt verwijderen dan kun je enlever (zonder aanvulling) gebruiken, zoals in enlever une tache ('een vlek weghalen') of met aanvulling: enlever en frottant ('wegpoetsen') of chasser (lett. 'wegjagen'): chasser en soufflant (lett. 'blazend verjagen') voor 'wegblazen', chasser du regard ('verjagen met je blik') voor 'wegkijken' of chasser à coups de pied ('wegschoppen'). Ook ranger ('opruimen') is een optie, bijv. voor 'wegdoen', 'wegbergen' of 'weghangen'.
Maar vaak is 'weg-' in het Nederlands ook niet meer dan een versterking die in het Frans niet wordt uitgedrukt, zoals 'weggeven' (donner), 'weggooien' (jeter), 'wegjagen' (chasser), 'wegkappen' (couper), 'wegkrabben' (gratter, maar ook bijvoorbeeld enlever en grattant).
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'vergeef me de uitdrukking' ?
voortdurend, de hele tijd
('aan alle kanten van het veld')
Echt zo'n typisch Frans veld met hooirollen (alleen is de foto gemaakt in Estland, maar dit terzijde...). Je zou misschien eerder verwachten dat deze uitdrukking 'overal, aan alle kanten' zou betekenen, maar dat is dus niet het geval. Probeer jezelf in een veertiende-eeuwse boer te verplaatsen, want zo lang bestaat de uitdrukking al. Bij dag en dauw en of het droog is of het pijpenstelen regent, op een gegeven moment moet je akker bewerkt worden. Je bindt een ploeg aan een os of een paard en je begint aan een uiteinde van het uigestrekte land. Eenmaal aan de andere kant aangekomen - met het zweet al op je hoofd - draai je om en ga je het hele stuk een meter verder weer in tegenovergestelde richting en zo ga je maar door en door tot de avond valt: voortdurend dezelfde beweging, er lijkt geen einde aan te komen, want je moet uiteindelijk alle uithoeken van het land bereikt hebben. En zo heeft er in de taal dus ook een verplaatsing van de ruimte naar de tijd plaatsgevonden...
volgende keer:
Hoe vertaal je 'weg-' in woorden als 'weghollen' ?
niets te eten hebben
('bakstenen eten (met kiezelstenensaus')
Deze man uit India heeft daadwerkelijk een eetstoornis die hem ertoe aanzet dagelijks drie kilo stenen en modder te eten, maar voordat de gemiddelde mens zijn tanden in zoiets zet, dan moet de maag wel erg leeg zijn.
Het à la sauce cailloux is later toegevoegd om de uitdrukking nog verder kracht bij te zetten of om het beeld nog lachwekkender te maken, maar je moet beseffen dat het woord brique eeuwen geleden een andere betekenis had. Van de dertiende tot en met de zestiende eeuw - en in sommige noordelijke dialecten nog altijd - had het woord de betekenis van 'kruimel'. Voor iemand die weinig te eten had, bleven dus alleen kruimels over op zijn bord.
volgende keer:
verkennen we alle kanten van de Franse velden...
op een probleem stuiten
('op een bot vallen')
Een hond zou er helemaal opgewonden van worden en flink met zijn staart gaan kwispelen, maar een mens stuit minder graag op een bot.
De uitdrukking lijkt uit de Eerste Wereldoorlog te komen, toen de ene soldaat meer geluk dan de ander had in zijn rantsoenmaaltijd. Waar de ene een lekker stukje mals vlees trof, stuitte de ander op een stuk bot. De moeilijkheid zit hem dus in het verschil tussen het gemakkelijk (en smakelijk) te eten malse vlees en een (mager) bot dat moet worden afgekloven.
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans zeggen dat je helemaal niets te eten hebt?
