water naar de zee dragen
('het water / de lucht / de wind slaan')
Battre is 'slaan' of 'kloppen' en dat kan een nuttige onderneming zijn, bijvoorbeeld als je een kleed met de mattenklopper te lijf gaat of als je een ei stijf wilt kloppen. Je werk heeft dan een duidelijk beoogd resultaat. Maar het is natuurlijk een zinloze onderneming om water of in het luchtledige te slaan, net zo min als het zin heeft om zoals in de Nederlandse uitdrukking water naar de zee te dragen. De Franse uitdrukking werd voor het eerst in 1694 in het woordenboek van de Académie française opgetekend.
volgende keer:
gaan we en petit comité, achter gesloten deuren...
Zo is het wel genoeg
('dat doet/is de rue Michel')
Deze uitdrukking dateert uit het begin van de negentiende eeuw en het zou een veel gehoorde uitspraak zijn van rijtuigbestuurders (de negentiende-eeuwse variant van onze huidige taxichauffeurs) die passagiers afzetten in de rue Michel-le-Comte in de Marais in Parijs, als die voldoende geld hadden neergeteld voor hun rit: 'zo is het genoeg voor de rue Michel'.
De uitdrukking zou vooral verspreid zijn door de talloze journalisten van dagbladen die kantoor hielden op de rue Réaumur, op enkele passen afstand van de rue Michel-le-Comte.
volgende keer:
Kun je in het Frans ook water naar de zee dragen?
zo vals als een kraai zingen
('zingen als een pan')
Als iets flink staat te koken in een pan, kan dat borrelende en in een snelkookpan ook sissende of zelfs fluitende geluiden maken, maar het komt toch niet echt in de buurt van mooi zingen, dus wellicht dat dat - in combinatie met de Franse culinaire obsessie - een verklaring vormt voor de uitdrukking. Overigens bestaat in het Frans een nog onduidelijkere variant van de uitdrukking, nl. chanter comme une seringue ('zingen als een injectiespuit'). Ooit een injectiespuit horen zingen? Of het moet zijn dat het een klankassociatie is met sirène ('sirene') of serin ('goudvink'). Probeerde iemand misschien te zingen als een goudvink, klonk het als een sirene en hield men het maar op het midden, de seringue ? Wie zal het zeggen? Rare jongens, die Fransen...
volgende keer:
Wat is er mis met de rue Michel?
een goedzak / een toffe peer
('een goed deeg')
Deze vrolijke jongen adverteert voor een pizzeria in Nancy door te wijzen op de uitstekende deegbodems van hun pizza's, maar misschien is hij zelf ook wel een bonne pâte of une bonne pâte d'homme (want je kunt ook d'homme of de femme aan de uitdrukking toevoegen). Iemand die une bonne pâte is, is een goedzak, iemand met een goed karakter die niemand kwaad wil doen, heel gewillig en goedaardig is. Waarom? Daar heb ik nog geen verklaring voor kunnen vinden. Misschien zit het hem in de kneedbaarheid van het deeg. Een persoon die une bonne pâte is, zal zich niet makkelijk hard opstellen, met hem of haar kun je alle kanten op, hij of zij laat zich gemakkelijk kneden.
volgende keer:
In het Nederlands kun je zo vals zingen als een kraai. En in het Frans?
heraut - Hérault - heroïne - held
Al deze vier woorden worden op dezelfde manier [eeroo] uitgesproken. Een héraut heet bij ons ook een 'heraut'. Herauten waren aankondigers en opzichters bij middeleeuwse toernooien. Zij hadden een grote kennis van de wapenschilden en konden daarmee de identiteit van de ridders bekendmaken.
De Hérault is de naam van een departement in het zuiden van Frankrijk waarvan Montpellier de hoofdstad is. Net als bijna alle departementen is het vernoemd naar een rivier, die dus ook Hérault heet. Die naam is overigens afkomstig van het Frankische (Germaanse) Hariwald (heir = leger + wald = woud).
Ik heb het al eerder gehad over de Franse voorliefde voor het afkorten. Héro (zonder -s aan het eind) is dan ook de afgekorte vorm van héroïne in de betekenis 'heroïne'. Sommigen zullen zich misschien afvragen waarom ik daar nog een vertaling van geef (beide woorden zijn namelijk hetzelfde in het Frans en in het Nederlands), maar dat is omdat héroïne in het Frans als eerste betekenis 'heldin' heeft. De mannelijke variant is ons vierde woord van vandaag: héros (met een -s, van het Griekse èroos). Nog een aardig weetje trouwens is dat het woord héros niet zoals gebruikelijk is voor uit het Latijn en Grieks ontleende woorden met een stomme h begint (het vrouwelijke héroïne volgt deze regel wel). Het is dus l'héroïne ('de heldin'), maar le héros ('de held'). De reden daarvoor zit hem in het meervoud. Als een woord niet met een aangeblazen maar met een stomme h begint wordt de meervouds-s van het lidwoord ervoor uitgesproken: les héroïnes ('de heldinnen') klinkt als [leezeeroien]. Les héros klinkt met een aangeblazen h echter als [lee eeroo] Als de h van héros stom was geweest, dan zou de uitspraak van les héros [leezeeroo] zijn geweest, net als les zéros ('de waardelozen/onbenullen'), het tegengestelde dus van 'helden'...
volgende keer:
Hoe noem je een 'goedzak' in het Frans?
de tongen losmaken / aan het praten krijgen
('de tong losmaken')
Dit is wel een heel letterlijk opgevat en laten we hopen hypothetisch geval: hoe krijg je een aan een lantarenpaal vastgevroren tong los?
Geloof het of niet, daarvoor kun je tips terugvinden op YouTube...
Délier is het tegengestelde van lier ('verbinden, vastknopen'). Iemand die een geheim niet wil verklappen, heeft als het ware zijn tong 'vastgeknoopt', zodat hij of zij niet kan praten. Het is vervolgens aan degene die toch achter de waarheid wil komen om de tong weer los te knopen. Het kan ook door invloed van alcohol gebeuren. Net als in het Nederlands kan bijvoorbeeld wijn de tongen los maken: le vin délie la langue. Ook kun je iemand van zijn belofte ontslaan: délier quelqu'un d'une promesse. En een priester kan een gelovige een zonde vergeven: délier un fidèle d'un péché al lijken wat dat betreft de laatste tijd de rollen eerder omgedraaid...
volgende keer:
Wat is er heldhaftig aan heroïne?
slapen als een roos
('op zijn twee oren slapen')
Als je het goed beschouwt, is het maar een vreemde uitdrukking: o.k., bij deze hond is het anatomisch mogelijk, maar als wij op beide oren proberen te slapen, liggen we of voortdurend te woelen of we liggen op onze rug met open ogen naar het plafond te staren, maar een associatie met lekker slapen krijg ik in ieder geval niet. Als het me überhaupt al lukt, dan lig ik toch doorgaans op één oor. Ik zou het overigens soms best prettig vinden als ik het kon: lichte slaper als ik ben, heb ik nogal eens last van omgevingsgeluiden, dus het zou heel wat schelen als ik dan op beide oren slapen kon. Nu moet ik me behelpen met oordoppen...
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans de tongen losmaken?
