de overhand hebben op iemand
('balk hebben op iemand')
Een barre is tegenwoordig een 'balk' of een 'staaf' of een 'reep', maar vroeger bestond het jeu de barre, een variant van ons 'overlopertje'. De spelers verzamelen zich in twee kampen tegenover elkaar. Een van de spelers uit kamp 1 wordt door het lot aangewezen en die loopt over naar het andere kamp en zegt bijvoorbeeld: Je demande barres contre Jean wat zoiets betekent als 'Ik wil Jean arresteren'. Jean strekt dan zijn hand uit en krijgt van speler 1 drie tikken, waarna hij snel terugrent naar zijn eigen kamp, achtervolgd door Jean die nu barre sur lui heeft. Wordt iemand getikt, dan is deze 'gevangene' en kan alleen maar bevrijd worden doordat iemand uit zijn eigen kamp zijn of haar hand aanraakt. De regels zijn trouwens nog een stukje ingewikkelder, maar aangezien ik zelf niet zo goed in spelletjes ben, krijg ik dat toch niet uitgelegd...
volgende keer:
zijn we een beetje tipsy...
met je neus in de boter vallen / precies op het juiste moment komen
('stapel / op het haar / stapel haar' vallen)
Het woord pile kan van alles betekenen, zoals 'stapel', 'batterij' en 'brugpijler', maar in de uitdrukking van vandaag gaat het om de vertaling 'munt(zijde)'. Als je een spelletje 'kruis of munt' speelt, dan heet dat in het Frans pile ou face, waarbij pile dus 'munt' is en face de kant waarop een hoofd te zien is. Van oorsprong was de pile het gereedschap waarmee een munt geslagen werd.
Iemand die vroeger tombait pile ('lett. op de muntzijde viel') viel op zijn rug en niet met zijn gezicht tegen de grond. Viel een muntstuk pile dan viel het zonder te wiebelen meteen precies op zijn muntzijde stil (s'arrêter pile). S'arrêter pile werd een algemene aanduiding voor iets dat precies op tijd zonder weifelen ophield. In de negentiende eeuw ging tomber pile dan ook 'precies op tijd komen / goed uitkomen' betekenen.
De variant au poil is afkomstig uit de negentiende-eeuwse schilderkunst en dan niet uit het impressionisme, maar juist uit de tijd voor de komst van de fotografie, toen het een ideaal was voor schilders om de werkelijkheid tot op een haar (au poil) nauwkeurig weer te geven. Pas bij het gebruiken van deze uitdrukking wel op: een collega van me riep toen er op het einde van een sectievergadering bij mij thuis op de kade getoeterd werd, plotseling uit: Ah, voilà mon mari ! Il est toujours à poil ! waarop wij ons allemaal naar het raam spoedden: au poil betekent hier 'stipt op tijd', maar à poil betekent 'poedelnaakt'...
Pile poil tenslotte is gewoon een grappige vermenging van de twee woorden die met dezelfde klanken beginnen en eindigen.
volgende keer:
proberen we de overhand te krijgen...
iemand eens flink de waarheid zeggen
('schudden als een pruimenboom / de pruimen schudden')
Iemand die maar niet van zijn fouten wil leren, moet misschien eens heftig door elkaar geschud worden, zoals het in veel landen gebruikelijk is om fruitbomen flink te schudden zodat de rijpe vruchten naar beneden vallen. Het is een beproefde methode, maar werkt het ook bij mensen?
volgende keer:
vallen we met onze neus in de boter...
staande de vergadering
('zitting houdende')
Wij denken bij het woord séance misschien meteen aan een spiritistische seance waarbij geesten worden opgeroepen, maar het woord betekent in het Frans gewoon 'zitting', een bijeenkomst waarbij besluiten worden genomen dus.
Tenante is de vrouwelijke vorm van het tegenwoordig deelwoord van het werkwoord tenir ('houdend'), dus de combinatie séance tenante betekent net als 'staande de vergadering' dus gewoon 'terwijl de vergadering nog gehouden wordt'. Een besluit dat staande de vergadering wordt genomen, wordt dus meteen - zonder uitstel - in uitvoering gebracht. Het blijft niet bij voornemens alleen.
volgende keer:
gaan we de pruimenboom eens flink door elkaar schudden...
probeer het samen eens te worden
('stem uw violen')
Als je onvoorbereid met een aantal mensen samen gaat musiceren, is er grote kans dat het een onwelluidend geheel wordt. Instrumenten raken door temperatuur- en vochtigheidsverschillen gemakkelijk ontstemd en moeten dus eerst op elkaar afgestemd worden. Hetzelfde geldt als je meer mensen bij elkaar zet om een besluit te nemen. Zoveel mensen, zoveel meningen. Het hoeven trouwens niet per se violen te zijn die gestemd moeten worden, het kan ook met fluiten: accordez vos flûtes, s'il vous plaît !
volgende keer:
behandelen we een uitdrukking 'staande de vergadering'...
spoor - stem - zie(t)/zien - weg
La voie komt van het Latijnse via en betekent 'weg'. Daarmee kun je de 'rijweg' bedoelen, of de 'rijbaan' (de linker- of rechterbaan op een snelweg bijvoorbeeld). Het kan ook staan voor de 'spoorweg' of het 'spoor'/'perron'. In dat laatste geval is het Frans weer uiterst genuanceerd. Het woord quai ('kade, perron') wordt gereserveerd voor het geplaveide gedeelte van het station waarop passagiers op hun trein kunnen wachten. De precieze plek (links of rechts van de quai) waar de trein daadwerkelijk arriveert heet dan la voie. La voie kan ook figuurlijk worden gebruikt voor de 'weg/manier'.
De woorden voie, voient, voies, vois en voit zijn vormen van het werkwoord voir ('zien') die allemaal op dezelfde manier worden uitgesproken en la voix tenslotte (van het Latijnse vox) betekent 'de stem', zowel het 'stemgeluid' als een uitgebrachte 'stem'. In die laatste betekenis kun je ook het woord vote gebruiken.
volgende keer:
gaan we violen stemmen...
een boom opzetten (met iemand)
('een lans breken met iemand')
Deze uitdrukking betekent dus iets anders dan je op het eerste gezicht zou denken. Het betekent niet dat je het voor iemand opneemt, maar dat je een flinke discussie met iemand begint. 'Een lans voor iemand breken' is in het Frans rompre des lances pour quelqu'un. Éen lans volstaat in dat geval dus niet.
In de middeleeuwse toernooien kon je punten verdienen door andermans lans te breken: hoe meer lansen je brak, hoe meer punten je verdiende. Door een lans te breken, treed je dus ten strijde en dat kan dus ook in een woordengevecht, door een stevige discussie aan te gaan.
volgende keer:
Wat zien we op de weg?
