verzorgingstehuis
(établissement d'hébergement pour personnes âgées dépendantes)
Ook in Frankrijk wordt de verzorgingsstaat in rap tempo afgebroken en ook daar komt het verzorgingspersoneel (tevergeefs) in opstand. Op het plaatje is het verzorgend personeel van de EHPAD's in staking gegaan. Het oudere echtpaar vraagt dan: 'En als je Macron tegenkomt, heb je het dan ook even over de solidariteitsbelasting die wij als gepensioneerden moeten betalen? (CSG = contribution sociale généralisée). Vroeger heetten verzorgingstehuizen maisons de retraite ('pensioenhuizen' of 'huizen waar je je (na je pensioen) terugtrekt'), maar sinds 2002 zijn die omgedoopt tot EHPAD (spreek uit [eepad]): établissements d'hébergement pour personnes âgées dépendantes, 'instellingen voor de huisvesting van afhankelijke ouderen'). Kennelijk klinkt een afkorting door haar abstractie minder confronterend...
volgende keer:
waarschuwen voor slipgevaar...
saint - saintement - sainteté - sanctifiant - sanctificateur - Sanctificateur - sanctification - sanctifier - sanction - sanctionner - sanctuaire - sanctuarisation - sanctus
Hoewel het vandaag pas echt Sinterklaas is, zit het werk van de vele hulpsinterklazen er vandaag op. Op het plaatje staan ze nog in de houding om verspreid in het land aan het werk te gaan. Een van hen zegt 'Heren, morgen is het D-day' en de hoofdpiet roept 'Presenteer, staf!' Er bestaan nog heel wat woorden uit de sint-familie in het Frans, en dan laat ik de hele groep samenstellingen zoals saint-bernard voor 'sint-bernardshond', Saint-Nicolas voor 'sinterklaas' en saintpaulia voor 'Kaaps viooltje' buiten beschouwing. Er zijn zowel afleidingen van het uit het Latijn geëvolueerde saint ('heilig') als van het rechtstreeks uit het Latijn overgenomen sanctus dat momenteel wordt gebruikt om het gelijknamige onderdeel van de heilige mis - en dan met name in de muziek - mee aan te duiden. Saint kan zowel zelfstandig naamwoord zijn in de betekenis van 'heilige' maar ook 'onberispelijk, braaf persoon' en 'heiligenbeeld' als bijvoeglijk naamwoord in de letterlijke betekenis 'heilig', maar ook 'vroom, deugdzaam'. 'Witte Donderdag' heet in het Frans jeudi saint, naast vendredi saint ('Goede Vrijdag') en samedi saint ('Paaszaterdag'). Het bijwoord saintement betekent 'heilig, vroom, godvruchtig'. De 'heiligheid' ('het heilig zijn') is la sainteté, ook gebruikt als aanspreektitel voor de paus: Sa Sainteté ('Zijne Heiligheid, de Paus').
Dan komen we bij de varianten met sanct- : sanctifiant betekent 'heiligmakend' en een sanctificateur is een heiligmaker. Met een hoofdletter is Sanctificateur de 'Heilige Geest'. Een sanctification is een 'heiliging (viering)' of 'heiligmaking/verklaring'. Iemand die heilig wordt verklaard, wordt sanctifié. Dat werkwoord kan ook gebruikt worden in de betekenis 'heiligen, vieren': sanctifier le dimanche ('de zondig heiligen') en que ton nom soit sanctifié ('Uw naam wordt geheiligd').
Een merkwaardige betekenisomslag valt te bespeuren bij sanction en sanctionner. Van oorsprong betekent dit laatste woord dat je ergens je zegen (toestemming) aan geeft. Je heiligt bepaalde middelen als het ware. Daardoor kan sanction zowel voor 'goedkeuring' staan als voor 'bestraffing': je vaardigt een straf- of beloningsmaatregel uit. Zo kan sanction dus 'strafmaatregel, boete' betekenen (net als ons 'sanctie'), maar ook 'goedkeuring, bekrachtiging, ratificatie' en zelfs 'einddiploma'. Sanctionner betekent zowel 'goedkeuren, bekrachtigen' als 'bestraffen'.
Een sanctuaire is 'het heilige der heiligen' of het 'priesterkoor'. Het kan ook staan voor een 'heiligdom, heilige plaats' of 'het wezenlijkste'. In militaire taal gaat het om een 'vesting' (een beschermd gebied dat als laatste wordt prijsgegeven') en zo kan het dus ook de benaming voor een 'toevluchtsoord' of 'vrijplaats' zijn. Een gebied tot wijkplaats verklaren heet dan ook sanctuarisation.
Nou, genoeg heiligheid voor vandaag...
volgende keer:
bezoeken we een toevluchtsoord voor ouderen...
een houten klaas / zo stijf als een hark
('zo stijf als een bezemsteel')
Ik heb Sinterklaas nog nooit zien dansen, maar ik vermoed dat hij gezien zijn leeftijd en outfit op zijn minst een houten klaas zal zijn als hij zich op de dansvloer waagt. Wij kunnen zo iemand ook zo stijf als een hark noemen. In het Frans vergelijken ze het met een ander houten gereedschap, nl. een bezemsteel. Er bestaat daarnaast nog een variant, nl. raide comme un passe-lacet ('zo stijf als een rijgpen') die naast de betekenis 'zo stijf als een hark' ook 'blut, platzak' kan betekenen. Maar wat is een rijgpen? Het gaat hier om een hulpmiddel, een soort naald, om een veter door het rijggat (van bijvoorbeeld een corset) te krijgen.
Waarom nou verwijzen naar zo'n specifiek gereedschap dat vrijwel niemand meer kent? Dat komt omdat het woord lacet ('veter') ook de aanduiding was voor het koord waarmee een politieagent een verdachte in de 'boeien' sloeg. Een passe-lacet was daarmee dus de agent zelf. En dat waren nogal eens houten klazen, stijve harken die onvermurwbaar waren en rigide de wet toepasten en verdedigden, zonder ruimte voor enige flexibiliteit.
In het argot is een van de andere betekenissen van het woord raide 'berooid, blut' (door de associatie van 'stijf' en 'dood', en iemand zonder geld is sociaal gezien 'dood') en die betekenis is gewoon meegelift in raide comme un passe-lacet, een bijbetekenis die voor zover ik weet de variant raide comme un manche à balai dan weer niet heeft...
volgende keer:
nemen we de woordfamilie van de Sint onder de loep...
geen steek uitvoeren / luiwammesen
('zijn luiheid trekken')
'Alweer de siësta aan het houden?' 'Ja, wat wil je, ik kan niet de hele tijd niks doen...'
Flemme heeft dezelfde etymologie als flegme : flegma, dat staat voor een van de lichaamssappen die ten grondslag liggen aan de vier humeuren of temperamenten: bloed voor de energieke, creatieve, impulsieve, sanguïnische types, gele gal voor de ambitieuze, extraverte cholerische types, zwarte gal voor de serieuze, introverte melancholische types en tenslotte slijm voor de kalme, stoïcijnse flegmatische types. Als deze vier sappen in evenwicht waren, was de lichamelijke en geestelijke gezondheid volgens de middeleeuwse artsen ook stabiel. Overheerste een van die sappen, dan was dat de oorzaak van minder gewenste toestanden. Zo zou iemand die een overvloed aan slijm had, geen energie hebben, traag en lui zijn. Het tirer ('trekken') in de uitdrukking moet je lezen als 'uitrekken, verlengen', alsof je dus moedwillig jezelf lamlegt.
volgende keer:
is het Sinterklaasavond. Wat is eigenlijk een houten klaas in het Frans?
de plank faliekant misslaan
('blazen aanzien voor lantaarns')
Er bestaan twee verklaringen voor het ontstaan van deze oude uitdrukking, die elkaar overigens niet in de weg hoeven te zitten. Allereerst was het vroeger inderdaad gebruikelijk om varkens- en koeienblazen op te blazen en te drogen om er vervolgens iets in te bewaren. Omdat de wand van een blaas zo goed als doorzichtig is, kon je er ook een kaarsje in bevestigen en dan had je een lampion. Als je die aan het plafond hing, kon een onoplettend persoon die goed voor een lantaarn aanzien.
Daarnaast was het woord lanterne vroeger ook een aanduiding voor absurde leuterpraatjes (zoals nu het woord balivernes) en vendre vessie (lett. 'blaas verkopen') betekende 'onzin (gebakken lucht) verkopen', vanwege de opgeblazen lucht in zo'n blaas.
volgende keer:
voeren we geen steek uit...
piekfijn
('niet geprikt door de wormen/meikevers')
Een worm kan natuurlijk niet prikken (volgens mij een meikever ook niet...), maar als houten meubelen aangevreten zijn door houtworm, dan zijn er overal gaatjes te zien die doen voorkomen of het hout overal doorgeprikt is en daarom wordt dan ook gezegd dat de meubelen piqués des vers zijn. Ook door motten aangevreten kledingstukken werden vanaf de zeventiende eeuw piqués des vers genoemd.
Meikevers (hannetons) doen zich niet tegoed aan kleding of meubelstukken, maar ze zijn wel berucht om hun vraatzucht aan gewassen. Meubelen en kledingstukken die niet piqués des vers zijn, zijn piekfijn in orde en kunnen zonder problemen verkocht of gebruikt worden en gewassen die niet piqués des hannetons zijn, zijn perfect geschikt voor consumptie. Inmiddels kan het van allerlei zaken gezegd worden die piekfijn in orde zijn.
volgende keer:
slaan we de plank faliekant mis...
Pas op met vuur.
Tja, wat nu te doen, met zo'n combinatie van verbods- en gebodsbord? Op het eerste staat te lezen: Feux de forêt interdit . Het is dus verboden in dit bos een vuur aan te leggen. Maar daaronder hangt een gebodsbord waarop het eerste woord is doorgehaald. Daar staat nu te lezen: Allumez vos feux wat natuurlijk betekent 'doe uw lichten aan' (het staat bijvoorbeeld vaak te lezen bij tunnels), maar letterlijk betekent het ook 'steek uw vuren aan'. Voor aan- en uitzetten gebruikt men in het Frans nog steeds de termen die met vuur te maken hebben: allumer (lett. 'aansteken') en éteindre (lett. 'doven, blussen'). En het woord feux (lett. 'vuren') wordt ook gebruikt voor 'koplampen' en 'verkeerslichten'. Dat vraagt soms om verwarring...
volgende keer:
Waarom kun je maar beter niet door een meikever worden gestoken?
