un navet

een zeperd / een miskleun / een snertfilm / een slecht schilderij / een slechte voorstelling
('een knol')

Als je iets een absolute tegenvaller vindt, noem je dat in het Frans 'een knol'. Ook wij hechten kennelijk niet veel waarde aan knollen gezien onze uitdrukking 'knollen voor citroenen verkopen'. Citroenen woorden als veel waardevoller gezien dan knollen, die al in de Middeleeuwen overal verkrijgbaar en zeer goedkoop waren. In de negentiende eeuw werd een slecht schilderij een navet genoemd en kort daarna kon je het ook zeggen van een toneelstuk of filmvoorstelling.
Toch bestaat er ook een andere verklaring voor het ontstaan van de uitdrukking. Een taalkundige oppert dat het te maken heeft met de Apollo Belvedere, een klassiek Romeins beeld dat lange tijd symbool stond voor de absolute perfectie in de beeldhouwkunst. Toen het beeld in 1798 door Napoleon naar Parijs werd overgebracht (inmiddels bevindt het zich weer in Rome), keek een aantal Franse kunstenaars er heel anders tegenaan: het spierwitte, maar nauwelijks gespierde gladde lichaam van Apollo deed hen denken aan een geschilde knol. Vervolgens werd de uitdrukking ook gebruikt voor inferieure schilderijen en voorstellingen.

volgende keer:
zijn we even van de kaart...

aux quatre coins du monde

in alle hoeken en gaten / in alle uithoeken van de wereld
(in de vier hoeken van de wereld)

Is deze uitdrukking misschien voor de flat earthers het zoveelste bewijs dat wij met zijn allen geloven in de samenzweringstheorie dat de aarde rond is? Dan kan de wereld immers geen vier hoeken hebben. 

De uitdrukking bestond waarschijnlijk al voor de zestiende eeuw toen nog de rondheid van de aarde nog geen gemeengoed was en men zich bij ruimten vooral die van een kamer voorstelde, met vier hoeken dus, en is misschien verder beïnvloed door de vier windrichtingen (al zou je er daar met gemak natuurlijk ook veel meer van voor kunnen stellen).

volgende keer:
verkopen we knollen voor citroenen...

panneaux insolites : art anal

 

bijzondere borden: anale kunst

Je gaat toch meteen heel anders naar de vormgeving van de druiperige letters op dit bord kijken. Hoe zijn die op dit bord terechtgekomen? Er heeft natuurlijk gestaan pressing artisanal ('ambachtelijke stomerij'), maar de combinatie van het wegvallen van de letters 'is', het druiperige karakter van de letters en misschien ook nog wel de associatie van het woord pressing (letterlijk 'drukken, persen') geeft het geheel wel iets heel bijzonders. En zouden je kleren hier wel schoon vandaan komen?

volgende keer:
gaan we zoeken in alle hoeken en gaten...

français de la rue : s'empiffrer

zich volproppen / schrokken

Het Oud-Franse pifre betekende 'grote eter' en de wortel pif- betekende waarschijnlijk zoiets als 'dik'. 

volgende keer:
gaan we naar een bijzondere stomerij...

(s'accrocher à une) planche de salut

zich aan een laatste strohalm vastklampen
('zich aan een heilplank vastklampen') 

Als je je eerste stappen zet op een planche à roulettes ('rollerskate') dan snak je misschien wel naar een 'heilplank' waaraan je je nog even vast kunt houden, maar daar komt de uitdrukking van vandaag natuurlijk niet vandaan. We kennen salut tegenwoordig natuurlijk als een eenvoudige begroeting maar het oorspronkelijke Latijnse woord salus betekende '(iets) in goede staat, in goede gezondheid' en bij de plank moeten we denken aan een schipbreukeling die zich vasthoudt aan een losstekende plank uit een scheepswrak, in de hoop zich in leven te houden en niet te verdrinken. 

volgende keer:
... en als je dan dagenlang hebt rondgedobberd zonder voedsel, dan doe je je eenmaal aan wal natuurlijk even flink te goed...

incessamment sous peu

binnen de kortste keren / in een poep en een scheet / in een vloek en een zucht
('heel binnenkort binnenkort')

Op deze reclame voor een site over de Franse taal wordt Roadrunner achternagezeten door een stripfiguur die hem binnen de kortste keren dreigt op te eten, waarop de eerste antwoordt dat hij eerst maar eens een bezoekje moet brengen aan de internetpagina correctissimo.fr. Dat zegt hij omdat zowel incessamment als sous peu 'binnenkort' betekenen in het Frans en de uitdrukking daarom een duidelijk voorbeeld van een pleonasme is. Maar een pleonasme is niet per se een taalfout, maar kan ook bewust als een stijlfiguur worden gebruikt, in dit geval ter versterking: binnenkort binnenkort klinkt toch een stuk sneller dan één keer binnenkort...

volgende keer:
houden wij ons vast aan een laatste strohalm...

tomber à l'eau

in het water vallen / in de soep lopen
('in het water vallen')

Deze in eerste instantie heel duidelijk lijkende uitdrukking blijkt toch een verrassende oorsprong te hebben. In de achttiende eeuw luidde de uitdrukking nog tomber dans le lac. Die specifieke wateroppervlakte ('het meer') lijkt vervolgens in de negentiende eeuw te zijn vervangen door de algemene aanduiding 'in het water', ware het niet dat het woord lac in de oorspronkelijke uitdrukking helemaal niet 'meer' betekende. In de twaalfde eeuw betekende het woord lacs (uitgesproken als [la]) 'valstrik'. Tomber dans le lacs betekende dus 'in de val lopen'. De uitdrukking blijkt uiteindelijk dus een mooi gevalletje van volksetymologie.

volgende keer:
volgt binnen de kortste keren...