semer à tout vent

alom verspreiden
('in iedere wind zaaien')

Op alle edities van de beroemde Larousse-woordenboeken is een afbeelding te vinden van een jongedame die op een uitgebloeide paardenbloem (un pissenlit) blaast en zo de zaden ervan in alle richtingen verspreidt, uiteraard symbolisch voor het verspreiden van kennis naar iedereen die daar van wil profiteren. 

Misschien moet ik meteen iets zeggen over dat woord voor paardenbloem, dat klinkt als ons 'pissebed', maar toch een heel ander levend wezen aanduidt. Toch is de etymologie van beide woorden dezelfde: zowel aan het insect dat zich onder stoeptegels verbergt als aan de gele weidebloem werden in het verleden diuretische eigenschappen toegeschreven, m.a.w. je zou er goed van kunnen plassen, zo goed dat je er je eigen bed van ging bewateren, vandaar pisse-en-lit ('pis-in-bed'). Zou de geur van de paardenbloem daar ook aan hebben bijgedragen?

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat je 'in de penarie' zit?

à Dieu ne plaise

God verhoede
('dat het God niet behage')

Zondag won François Fillon (nee, niet die middeleeuwse schrijver-bandiet François Villon) de republikeinse voorverkiezingen in Frankrijk en daarmee is hij op rechts de officiële kandidaat bij de verkiezingen voor het presidentschap in april-mei volgend jaar. In zijn overwinningsspeech verwees hij naar de verwachting die veel commentatoren uitspreken, nl. dat hij het dan in de tweede ronde - à Dieu ne plaise - zal moeten opnemen tegen Marine Le Pen, de voorvrouw van het Front National. A Dieu ne plaise is een verkorting van het ook al verkorte Qu'il ne plaise à Dieu ('dat het God niet moge behagen') en is dus een wens om dreigend onheil af te wenden, zo van: 'Laten we hopen dat het zo ver niet zal komen.'

volgende keer

bespreken we de lijfspreuk van Larousse...

tu te fous de ma gueule ?

denk je dat ik gek ben? / maak het nou!
('drijf je de spot met mijn bek?')

Dit is uiteraard geen uitdrukking om in te zetten in een chic, welopgevoed gezelschap. Van oorsprong betekent het werkwoord foutre laat ik het netjes zeggen: 'geslachtsgemeenschap hebben', maar inmiddels is die betekenis ver afgezakt naar 'doen' of 'geven': je n'ai rien à foutre betekent dus niets dat je 'niets te neuken hebt', maar gewoon 'niets te doen'. Se foutre de wordt gebruikt in de betekenis van 'de spot drijven met'.  Zo is ook het woord gueule eigenlijk een aanduiding voor een 'bek' van een dier, vandaar is het ook een metafoor geworden voor het gezicht van een mens en vandaar weer een metonymia (pars pro toto) voor de hele mens. In plaats van tu te fous de ma gueule kun je ook gewoon zeggen tu te fous de moi.

volgende keer

houden we het weer netjes, tenminste God verhoede dat we weer in zulke onbetamelijke taal vervallen...

hoe vertaal je 'film' in het Frans?

cinéma, court-métrage, film, long-métrage, pellicule

Op het eerste gezicht denk je misschien dat het woord 'film' maar één ding kan betekenen, maar dat is niet zo. Van oorsprong betekent het woord 'film' 'een dun laagje' en in die betekenis gebruik je in het Frans ook het woord film. Dat woord kun je vervolgens net als in het Nederlands ook gebruiken om een 'rolprent' aan te duiden: Est-ce que tu as vu le dernier film de François Ozon ? 

Mijn leeftijdgenoten herinneren zich ook nog wel hoe we foto's maakten voor het digitale tijdperk. Dan moesten we een filmpje in het fototoestel plaatsen. Zo'n filmpje heet(te) in het Frans une pellicule, overigens een andere benaming voor 'dun laagje/velletje'. In wat formeler Frans kan pellicule ook gebruikt worden in de betekenis van 'film, rolprent'. Voor de begrippen 'korte film' en 'lange speelfilm' worden in het Frans overigens de aanduidingen court-métrage en long-métrage gebruikt. En als je 'naar de film gaat', dan ga je in het Frans au cinéma ('naar de bioscoop'). Dit laatste woord wordt ook gebruikt om de septième art ('de zevende kunst') aan te duiden, de filmkunst. Zo, en nu ga ik maar eens lekker een dagje genieten bij de IDFA in Amsterdam...

volgende keer

Hoe zeg je in het (straat)Frans: 'Denk je dat ik gek ben?

un bon millésime

een goed jaar

Vandaag precies een jaar geleden postte ik aan het eind van een slapeloze nacht de eerste uitdrukking (passer une nuit blanche). Sindsdien hebben we hier inmiddels 296 uitdrukkingen besproken. Veel mensen om me heen dachten destijds dat ik het niet lang vol zou houden, maar we mogen wel constateren dat het een goed jaar is gebleken. Dat noem je dan niet une bonne année (dat is meer wat je elkaar op 1 januari toewenst), maar un bon millésime ('jaartal van vier cijfers'). De term is vooral in gebruik voor goede wijnjaren, maar wordt ook gebruikt voor bieren en sardines uit blik (!). Inmiddels kun je de term ook figuurlijk gebruiken. Laten we dus hopen dat ook 2017 een bon millésime pour les expressions françaises zal blijken.

volgende keer

Hoe vertaal je 'film' in het Frans?'

laisser en plan

iets onafgemaakt laten liggen / iemand in de steek laten/laten staan/wachten
('als een aanplanting laten staan')

Eerst moeten we goed beseffen dat het plan in de uitdrukking niets te maken heeft met 'plan' of 'plattegrond', maar alles met een 'plant' of een 'stek'. Eeuwen geleden schreef men nog laisser en plant en tegenwoordig bestaat ook nog de zegswijze planter là met dezelfde betekenis als laisser en plan. Je moet dus denken aan een boer (of tuinder) die een gewas plant en zich vervolgens terugtrekt om de plant de tijd te geven om te groeien. De uitdrukking kan zowel betrekking hebben op dingen, die je dus onafgemaakt laat liggen (en daarbij zou je natuurlijk toch door de huidige schrijfwijze ook kunnen denken aan iets wat je in de 'plan-fase' laat, zonder het daadwerkelijk uit te voeren...) als op personen, die je even aan zichzelf overlaat, even in de steek laat of op je laat wachten.

volgende keer

hebben we iets te vieren...

patatras !

Pats boem!

Het Frans kent veel zogenaamde onomatopeïsche ofwel klanknabootsende uitdrukkingen. Maar in de ene taal klinkt iets nu eenmaal anders dan in een andere. Eerder hebben we al eens bekeken wat voor geluiden dieren maken. Daarbij bestaan opmerkelijke verschillen en overeenkomsten tussen het Frans en het Nederlands. 

Als iemand of iets met veel lawaai plotseling ter aarde stort, hoor je in het Frans niet 'pats boem' maar patatras (spreek hierbij de 's' niet uit!) of patapouf ! Dat laatste woord kan overigens ook een dikzak aanduiden, misschien vanwege het gewicht dat hij of zij in de schaal legt. En waar wij met 'blablabla' kunnen aangeven dat iemand maar eindeloos door blijft praten, doet een Fransman dat met et patati patata ! ('en maar doorkletsen...').

volgende keer

Hoe kun je iemand in het Frans laten barsten, in de kou laten staan?