voilà pourquoi votre fille est muette

waarom? daarom! / nou, daarom dus
('en daarom kan uw dochter niet praten')

Op 17 februari 1673 speelde de beroemde Franse toneelschrijver Molière (pseudoniem voor Jean-Baptiste Poquelin) de ingebeelde zieke in het blijspel met dezelfde naam: Le malade imaginaire. Als een Tommy Cooper avant la lettre stortte hij in op het toneel, werd door zijn vrienden naar huis gebracht en stierf daar. 

In datzelfde toneelstuk komt een jongedame voor, Lucinde, dochter van Géronte, die haar stem verloren is of doet alsof. De dokter die haar moet verzorgen is de kwakzalver Sganarelle. Om de stomheid van zijn dochter te verklaren put de kwakzalver zich uit in een ellenlang onbegrijpelijk verhaal dat hij besluit met de woorden: qui est causée par l'âcreté des humeurs engendrées dans la concavité du diaphragme, il arrive que ces vapeurs... Ossabandus, nequeyrs, nequer, potarimum, potsa milus. Voilà justement pourquoi votre fille est muette. Het komische effect van deze onbegrijpelijke redenering heeft ertoe geleid dat deze laatste zin in iets gewijzigde vorm een uitdrukking is geworden. 

volgende keer:

daar ga ik nog even twee weken over nadenken... Fijne dagen!

avoir les yeux de Chimène

met begerige ogen kijken
('de ogen van Chimène hebben')

Voordat ik dit blog voor twee weken even laat voor wat het is (ik heb mijn begerige ogen laten vallen op het verre Vietnam), behandel ik nog even twee literaire uitdrukkingen. Zoals ik al eerder heb opgemerkt zijn er twee constanten te vinden in de Franse uitdrukkingen: de culinaire en de literaire wereld. Chimène is de vrouwelijke hoofdpersoon in de beroemde tragikomedie Le Cid van Pierre Corneille. Zij heeft haar ogen laten vallen op de jonge Rodrigue, zoon van Don Diègue, die weer de rivaal is van Don Gormas, vader van Chimène. Rodrigue staat voor de onmogelijke taak te kiezen voor de liefde of voor het verdedigen van de eer van zijn vader door Chimènes vader te doden. Als hij voor dit laatste kiest, moet Chimène haar vader weer wreken en zo ontstaat een welhaast onmogelijke situatie. Rodrigue wordt verbannen en als hij na terugkomst aanbiedt om zichzelf op te offeren in een duel met Don Sanche, die Chimènes eer moet verdedigen, breekt Chimène en smeekt zij Rodrigue, op wie zij nog steeds haar ogen heeft laten vallen, alsjeblieft te winnen. En zo wint uiteindelijk toch de liefde, tot afgrijzen van veel van Corneilles tijdgenoten, die dit een teken van onmannelijke zwakte vonden en een slecht voorbeeld voor de opgroeiende jeugd.

Nu nog zijn 'de ogen van Chimène' een beeld voor de intense kracht van gevoelens van begeerte.

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans: 'Waarom? Daarom!'

à l'article de la mort

met één been in het graf / op sterven na dood
('in het artikel van de dood')

Het is nu eenmaal een feit: het jaar 2017 loopt op zijn eind en moet plaats gaan maken voor een maagdelijk, nog onbevlekt (maar voor hoelang?) 2018... Het zal vast niet lang duren voor de krant volstaat met de meest dodelijke artikelen, maar laten we het een kans geven.

Het woord article in de uitdrukking heeft echter niets met een krantenartikel te maken. Het is een zestiende-eeuwse vertaling van het Latijnse in articulo mortis, waarin het woord articulus niets anders betekent dan een moment in de tijd, een tijdsgewricht.

volgende keer:

Hoe keek Chimène en wie was zij eigenlijk?

se creuser la tête/les méninges

zich het hoofd breken
('zich (in) het hoofd/de hersenen graven')

We hebben in onze beide talen vergelijkbare uitdrukkingen om aan te geven dat we grote verstandelijke inspanningen moeten plegen om te proberen een probleem op te lossen. Waar wij echter nog een beetje aan de oppervlakte blijven door vooral te proberen ons harde schedeldak te breken, gaat de Fransman nog een stap verder door ook echt in de grijze hersenmassa te gaan graven: les méninges is naast le cerveau een aanduiding voor de hersenen, denk maar aan het daarvan afgeleide 'meningitis' (hersenvliesontsteking) (of 'cervelaatworst', maar dat is weer een heel ander verhaal...).

volgende keer

Het jaar loopt op zijn eind, het staat als het ware met één been in het graf. Hoe zeg je dat in het Frans?

apprendre sur le tas

in de praktijk leren / op de werkvloer leren
('op de stapel leren')

Het is misschien niet zo goed te lezen op het plaatje (vergroot het anders even door erop te klikken), maar je ziet een amateursaxofoon die twee beroepsmusici ontmoet en vraagt: 'Hee, profs, hoe hebben jullie zo 'hot' leren spelen?' waarop een van de profs antwoordt: 'We zijn autodidact, we hebben het in de praktijk (op de stapel) geleerd'. De volgende dag neemt de amateur op een vuilnisbelt plaats en verzucht: 'Ik hoop dat ik me op de juiste stapel bevindt... want als het om hygiëne gaat, is het niet zo best hier!!!'

Waarom leer je iets 'op de stapel' ? De stapel waarnaar de uitdrukking verwijst, dat zijn de opgestapelde bouwmaterialen die klaargelegd worden bij de bouw van een huis. Deze tas werd al snel de benaming voor 'werkvloer'. 

volgende keer:

Hoe breek je je het hoofd in het Frans?

montrer patte blanche

het wachtwoord geven / zich netjes gedragen
('witte poot laten zien')

Deze uitdrukking is gebaseerd op de fabel Le loup, la chèvre et le chevreau ('de wolf, de geit en het geitje'), al is hij pas twee eeuwen na de dood van La Fontaine genoteerd, waarschijnlijk dankzij het veelvuldige memoriseren van fabels door Franse leerlingen. Ons doet het verhaal van de fabel van La Fontaine erg denken aan het sprookje van de wolf en de zeven geitjes, want ook in de fabel is er sprake van dan moeder Geit even van huis moet voor een boodschap en dat haar kleine geitje (in de fabel is er maar één) alleen mag open doen als de gast een wachtwoord opgeeft. De wolf liep echter net voorbij op het moment dat moeder Geit deze aanwijzing gaf. Hij klopt aan, verdraait zijn stem en roept het wachtwoord. Het kleine geitje vertrouwt de zaak echter niet en vraagt de gast ook zijn poot te laten zien. Is de poot zwart, dan blijft de deur gesloten. Is hij wit, dan is de kust veilig. En zo blijft het geitje een deerniswekkend lot bespaard. In het sprookje is dit gegeven verder uitgewerkt, zoals we weten.

Wil je nu toegelaten worden tot een bepaald (besloten) gezelschap en je moet een wachtwoord geven of aan een bepaalde gedragscode voldoen, dan laat je dus nog altijd 'je witte poot' zien.

Benieuwd naar de fabel ? Beluister hem hier:

volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans dat je iets in de praktijk / op de werkvloer hebt geleerd?

hoe vertaal je 'jaar' in het Frans?

an - année

Het jaar loopt op zijn eind, dus is het een goed moment om eens bij het woord 'jaar' stil te staan. Het lijkt niet zo'n moeilijk woord: er staan maar twee vertalingen boven dit stukje. Toch is het voor beginnende sprekers van het Frans verwarrend dat er steeds twee woorden bestaan voor tijdsaanduidingen: an en année voor 'jaar', jour en journée voor 'dag' en soir en soirée voor avond. Soms kun je ze door elkaar gebruiken, maar vaak ook niet. Hoe zit dat nou precies? 

Allereerst is het mannelijke woord an (en dat geldt ook voor jour) het woord dat gebruikt wordt als tijdmeting. Zo heb je het over l'an 2000 ('het jaar 2000') en zul je na telwoorden ook an gebruiken: dans deux ans ('over twee jaar'), il y a cinq ans ('vijf jaar geleden'), j'ai 55 ans ('ik ben 55 jaar oud'). Ook 'nieuwjaar' is le jour de l'an. 

Het verlengde vrouwelijke woord année geeft vooral de tijdsduur aan. Als je er in het Nederlands 'lang' achter kunt denken, dan gaat het dus duidelijk niet om de teleenheid maar om de duur: toute l'année betekent 'het hele jaar (lang)', zoals ook toute la journée een 'hele dag lang' aangeeft. Of als je bijvoorbeeld zegt dat je iemand al enkele jaren (lang) kent: je le connais depuis plusieurs années. Maar ook als je het over een kalenderjaar of een schooljaar hebt, dan gaat het je eerder om de duur ervan (van januari tot december of van augustus tot juli): une année civile ('een kalenderjaar') en une année scolaire ('een schooljaar'). Bij dit soort tijdsduuraanduidingen worden vaak rangtelwoorden gebruikt: je suis en troisième année ('ik zit in het derde jaar'). 

Als je iemand een goed jaar toewenst, bijvoorbeeld op 1 januari, dan zeg je dus Bonne année omdat je iemand een heel jaar lang geluk toewenst. Daarin zit dus ook duidelijk het verschil tussen Bonjour ('goedendag') als begroeting en Bonne journée ('prettige dag nog') dat je eerder als afscheid zegt.

Bij dernier ('vorige') en prochain ('volgende'), kun je an en année door elkaar gebruiken: l'an dernier of l'année dernière betekenen allebei 'vorig jaar'. Heb je het over 'de jaren '60', dan gaat het over alles wat daarin plaatsvond, dus gebruik je de lange vorm: les années soixante. 

Ik hoop dat ik een beetje duidelijkheid heb kunnen scheppen en wens u allemaal vast Bonne année !