wie slaapt heeft geen honger
('wie slaapt eet')
Als je slaapt, vergeet je je honger. Voor mij geldt dat inderdaad wel, maar ik ken ook mensen die juist 's nachts hun bed uitkomen om te gaan eten, zodat ze vervolgens beter kunnen slapen.
Voor het ontstaan van de uitdrukking worden twee uiteenlopende verklaringen gegeven. Zo wordt wel geopperd dat deze zegswijze aanvankelijk een andere betekenis had: als je in de Middeleeuwen wilde overnachten in een herberg, dan was je verplicht er ook een maaltijd (uiteraard tegen betaling) te gebruiken: Qui dort dîne ('wie wenst te slapen, moet ook een maaltijd betalen'), net zoals je in veel cafés waar je van het toilet gebruik wenst te maken een consumptie moet bestellen.
Volgens anderen gaat het terug op een gedachte uit de Oudheid, toen de Griekse auteur Menander al zei dat de slaap iemand die niet genoeg te eten heeft voedt.
Het is goed mogelijk dat beide verklaringen hout snijden en dat de middeleeuwse uitspraak later is gebruikt om de gedachte van Menander uit te drukken.
volgende keer:
Hoe noem je in het Frans een onuitsprekelijke naam?
waarom zou je makkelijk doen als het moeilijk kan?
('twaalf uur zoeken om veertien uur')
Nee, het is nog geen zomertijd, en al was het zo, dan zou de tijd natuurlijk een uur vooruit gezet worden en niet twee uur terug. En natuurlijk kun je ook aanvoeren dat Einstein ons heeft geleerd dat tijd relatief is, maar... afspraak is afspraak. Dus als we hebben afgesproken dat het twee uur 's middags is, dan moet je niet denken dat het ook wel eens twaalf uur 's middags kan zijn, met andere woorden, je moet niet moeilijk doen, de dingen niet nodeloos ingewikkeld maken.
volgende keer:
Waar komt de uitdrukking qui dort dîne vandaan?
bemoei je met je eigen zaken!
('vraag ik je of je oma fietst?')
Deze uitdrukking zou afkomstig zijn uit een liedje uit de dertiger jaren van de vorige eeuw, waarin ook andere onbenullige vragen werden gesteld als si ta p'tite soeur est grande, si ton p'tit frère va bien au pot... ('of je kleine zusje groot is, of je kleine broertje goed op de pot gaat').
Nu kun je de retorische vraag dus stellen als je vindt dat een ander zich te veel met zaken bemoeit die hem of haar niet aangaan.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans: waarom makkelijk doen als het moeilijk kan?
(als vrouw) 25 worden en nog niet getrouwd zijn
('als de Heilige Katharina gekapt worden')
De heilige Katharina kwam in de vierde eeuw als martelares om het leven door onthoofding, na eerst geradbraakt te zijn op een wiel met scherpe messen. Het wiel draagt ze overigens op al haar afbeeldingen nog altijd met zich mee. Catharina, tegenwoordig patrones van jonge meisjes, studenten, molenaars en filosofen, geldt als het toonbeeld van reinheid (het Griekse woord 'katharos' betekent ook 'puur, zuiver'). Uiteraard was zij maagd en in Frankrijk heeft sinds de Middeleeuwen de traditie bestaan om ongetrouwde meisjes die op hun 25e nog maagd waren te tooien met een hoofddeksel in de kleuren geel (symbool van het geloof) en groen (symbool van kennis (en hoop)). De traditie is verloren gegaan (zou waarschijnlijk de toets van de kritiek niet meer doorstaan), maar de uitdrukking bestaat nog. Op het plaatje wordt nog gezegd dat met Sinte-Katherien (25 november) ieder stuk hout wortel schiet...
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans: bemoei je met je eigen zaken! ?
graaf - rekening - verhaal
Het plaatje illustreert misschien niet precies deze drie woorden, maar het komt van de pagina Le comte Bêêêlier compte vous conter le Comté ('graaf Ram is van plan u te vertellen over Comté-kaas') waarin zelfs nog meer homofonen van hetzelfde woord voorkomen. En op het plaatje wil de klant dan ook nog weten waar de zachte kaas vandaan komt (il est d'où, le doux ?) waarop de kaasvrouw antwoordt 'uit de Doubs' en daarmee hebben we weer drie homofonen te pakken (d'où, doux en Doubs die allemaal klinken als 'doe').
Maar terug naar de woorden van vandaag: le comte is dus het Franse woord voor de adellijke titel 'graaf', compte ('rekening') komt van het werkwoord compter ('tellen') en is ook verwant met ons 'computer' dat vroeger ook wel 'rekenaar' heette. Conte tenslotte - met een n - is een 'vertelling, verhaal', van het werkwoord conter dat net als raconter 'vertellen' betekent.
volgende keer:
Hoe ziet het kapsel van de heilige Catharina eruit?
met de billen bloot gaan / door het stof gaan
('zijn schuld slaan')
Het woord coulpe bestaat alleen maar in deze uitdrukking en komt van het Latijn culpa ('schuld'). In het moderne Frans bestaan nog de woorden coupable ('schuldig') en culpabilité ('schuld'). In het Nederlands kennen we ook nog wel de uitdrukking mea culpa ('(door) mijn schuld'), afkomstig uit de schuldbelijdenis in de Latijnse mis (mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa, 'door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn grote schuld'). In de katholieke kerk wordt die schuldbelijdenis nu gewoon opgedreund, maar vroeger ging het gepaard met slagen op de borst, met de blote hand of in extremere gevallen met zweep of gesel, zoals op het plaatje te zien is. Vandaar dus de uitdrukking battre ('slaan') sa coulpe, een soort zelfkastijding dus om schuld te bekennen. Je gaat door het stof, met de billen bloot.
volgende keer:
Le comte Bêêêlier compte vous conter le Comté...
binnen de perken blijven
('in de spijkers zijn')
Dit verdient natuurlijk nadere uitleg: een plaatje van een zebrapad, 'in de spijkers zijn' en dat betekent dan 'binnen de perken blijven'. Een zebrapad heet in Frankrijk een passage pour piétons ('oversteekplaats voor voetgangers', alleen in België bestaat ook de aanduiding passage zébré 'zebragestreepte oversteekplaats') of les clous ('de spijkers'). Zo kun je bijvoorbeeld zeggen traversez la rue aux clous ('steek de straat over via het zebrapad'). Degenen onder ons die niet meer zo heel jeugdig zijn - zoals ik - herinneren zich misschien dat in Frankrijk in de tweede helft van de twintigste eeuw voetgangersoversteekplaatsen nog niet de nu kenmerkende zebrastrepen hadden, maar dat ze gemarkeerd werden door twee rijen grote spijkers waarvan de afgeronde koppen zichtbaar waren (zie tweede plaatje). Alleen als je tussen die twee rijen spijkers bleef, had je voorrang om over te steken. En zo kon dus dans les clous overdrachtelijk hetzelfde gaan betekenen als bij ons 'tussen de perken'.
volgende keer:
Hoe ga je in het Frans met de billen bloot? (... en kan ik toch een plaatje op Facebook plaatsen?)
