ma pomme

ikke / mijn persoontje
('mijn appel')

In het argot van de tweede helft van de negentiende eeuw stond pomme ('appel') vanwege haar vorm voor 'hoofd'. Se sucer la pomme (lett. 'elkaar de appel zuigen') betekende bijvoorbeeld 'kussen'.
Ma pomme betekent dan dus letterlijk 'mijn hoofd' en figuurlijk 'mijn persoontje' ofwel 'ik(ke)'. Het kan ook met andere bezittelijke voornaamwoorden worden gecombineerd (ta pomme = toi, sa pomme = lui/elle) maar niet in het meervoud.
De bekende Franse zanger Maurice Chevalier (van Douce France) heeft de uitdrukking bekend gemaakt in zijn liedje Ma pomme uit 1924, waarvan hier het refrein:

 Ma pomme, c’est moi

J'suis plus heureux qu'un roi

Je n'me fais jamais d'mousse  ('ik maak me nooit dik')

En douce, je m'pousse ('ik beweeg me rustig door het leven')

Les hommes, je l'crois

S'font du souci, pourquoi ? ('maken ze zich druk')

Car pour être heureux comme ('want om net zo gelukkig te zijn als ik')

Ma pomme, ma pomme

Il suffit d'être en somme ('hoef je alleen maar net zo onbezorgd te zijn als ik')

Aussi peinard que moi. » 

Voor wie het hele lied wil beluisteren:

volgende keer:
willen we er wel weer eens uit...

chanter pouilles à quelqu'un

iemand de huid vol schelden
('iemand luizen toezingen')

Het lijkt erop dat pouille - een woord dat tegenwoordig alleen in het meervoud voorkomt in deze uitdrukking - een oude vorm is voor het woord pou ('luis'). Het werd ook wel geschreven als pouil. Als je heel erg boos op iemand bent, ligt het natuurlijk niet voor de hand dat je gaat zingen, maar in de zeventiende eeuw betekende chanter ook gewoon 'zeggen'. Als iemand onder de luizen zat, kon je tegen die persoon zeggen dat hij of zij zich moest gaan ontluizen: va te faire pouiller (tegenwoordig: épouiller) en dat zal meestal niet erg complimenteus geklonken hebben. De stap naar een al dan niet gegronde belediging is dus snel gezet...

volgende keer:
hebben we een appeltje voor de dorst...

aller à Tataouine

naar Verweggistan/Timboektoe vertrekken / naar de verdoemenis gaan
('naar Tataouine gaan')

Sommige uitdrukkingen krijgen vanzelf hun oude betekenis terug. Momenteel is het misschien zelfs wel moeilijker om in Tunesië (want daar ligt Tataouine) terecht te komen dan voor de komst van de luchtvaart. Tot voor kort (en eigenlijk ook maar even) was het een relatief kort reisje, waarvoor je niet eens diep in de buidel hoefde te tasten met al die prijsvechters die bijna voor niets de Middellandse Zee over vlogen. Wij reislustige Nederlanders zochten onze zogenaamd onbereikbare bestemming doorgaans iets verder, nl. Timboektoe (Tombouctou). Ik ben zelf in de buurt geweest, maar toch altijd nog op enkele honderden kilometers, in Mopti (Mali). 
Maar waarom nou juist Tataouine en waarom zit daar al gauw ook zo'n negatieve betekenis aan? Daarvoor moeten we terug naar het begin van de vorige eeuw toen deserterende soldaten en andere veroordeelden verbannen werden naar het strafkamp dat daar aan de rand van de woestijn in het zuidoosten van Tunesië gelegen was. En of je dan - gezien het ongastvrije klimaat en het nog ongastvrijere gevangenenregime aldaar - nog gezond en wel thuiswaarts kon keren, was uiterst onzeker.
Wie Papillon gelezen heeft of een beetje op de hoogte is van de affaire Dreyfus kan hier tegenin brengen dat de strafkampen van Frans Guyana toch nog een stuk verder lagen, maar de levensomstandigheden in Tataouine waren een stuk zwaarder dan in Cayenne en omstreken. 
Voor de liefhebbers van Star Wars: toen ik zelf in Tataouine was, heb ik me laten vertellen (zelf ben ik een Trekkie, dus ik heb niet veel met Star Wars...) dat de planeet Tatooine naar deze plek vernoemd is en dat de scènes die zich daar afspelen in het Tunesische Tataouine zijn opgenomen...

volgende keer:
schelden we elkaar de huid vol...

être heureux comme un roi

de koning te rijk zijn
('gelukkig zijn als een koning')

Vandaag is het Koningsdag, of liever Balkoningsdag, Woningsdag of Coroningsdag, en het is fantastisch mooi weer, echt weer om eropuit te gaan, maar helaas... als we dat al zullen doen, zullen we ons de koning te rijk moeten voelen in ons eigen privédomein. De Denen, voor wie de regelingen iets soepeler zijn, zullen zich misschien voor de zoveelste keer de gelukkigste burgers van de wereld voelen. De titel van het boek van Rydahl speelt met dit gegeven en met de uitdrukking van vandaag. Heureux comme un Danois (gelukkig als een Deen) rijmt op de eigenlijke uitdrukking heureux comme un roi. En al is Frankrijk al ruim twee eeuwen een republiek, het is zijn koningen niet vergeten en het doet mensen die niet in de beste omstandigheden verkeren nog altijd mijmeren over het veronderstelde geluk dat wel gepaard moet gaan met de macht en de rijkdom waar een koning over kan beschikken. Inmiddels zijn die privileges van het koningschap wel behoorlijk aan banden gelegd en kan een koning niet echt genieten van zoiets als een zorgeloos privéleven of een individuele keuzevrijheid. Persoonlijk zou ik zijn positie niet ambiëren, maar ik zou me de koning te rijk voelen als ik weer eens een mooie voorstelling kon bezoeken of een reisje kon maken, misschien naar Denemarken? 

volgende keer:
dromen we van een reis naar Verweggistan...

panneaux insolites : privé-ingang

privé-ingang

O.K. Moet ook een keertje kunnen, toch? Deze ingang is wel erg privé. De weg naar Lanusse (voor wie het nog niet was opgevallen - wat me zou verbazen - dat klinkt uiteraard net als l'anus) is een privé weg. Het is ook een doodlopende weg (sans issue, letterlijk 'zonder uitgang'). U kunt er dus van achteren niet meer uit. Het is maar dat u het weet...

volgende keer:
zijn we de koning te rijk...

français de la rue : c' est la dèche !

de misère, de penarie
(c'est la déchéance)

Op de cover van dit maandblad uit 2012 wordt de toenmalige Franse president François Hollande met zijn neus op de feiten gedrukt: de situatie van de gemiddelde Fransman is al even miserabel als die van de Rom. La dèche is een afkorting van het chiquere woord la déchéance ('het verval, de aftakeling, ondergang, teloorgang'). Je kunt ook dans la dèche zijn, 'in de misère / in de penarie zitten / aan de grond zitten'. Er zijn nog meer manieren om een miserabele toestand aan te duiden. Die zullen we ongetwijfeld op een later moment nog eens bespreken.

volgende keer:
zoeken we tevergeefs naar de achteruitgang...

famille de mots : cuire

cuire - cuit - cuisant - cuiseur - cuisine - cuisiné - cuisiner - cuisinette - cuisinier - cuisinière - cuisson - cuistance - cuistot - cuite - recuire

Oh, de Franse keuken, wanneer kunnen we daar weer eens ter plekke van genieten? Cuire - van het vulgair Latijnse cocere waarmee ook ons 'koken' verwant is - betekent... ja, wat betekent het eigenlijk? Als je het in het woordenboek opzoekt, vind je zowel 'koken', als 'bakken', 'braden' en 'stoven', vreemd eigenlijk voor een taal die zo genuanceerd is dat ze voor alle bereidingswijzen weer eigen termen heeft. Eigenlijk betekent cuire 'gaar maken' en dat kan natuurlijk op verschillende wijzen. Het werkwoord bouillir ('koken') is echt gereserveerd voor het 'aan de kook zijn' van vloeistoffen. Je kunt dus zeggen: l'eau bout ('het water kookt'), maar als je water gaat koken dan zeg je faire bouillir l'eau ('het water doen koken'). Een vast voorwerp kan zelf niet koken, dus als je een ei gaat koken, gebruik je cuire : faire cuire un oeuf (lett. 'een ei gaar doen worden'). Va te faire cuire un oeuf betekent trouwens zoiets als 'ga toch fietsen!' maar dit terzijde. Cuire kan als 'bakken' gebruikt worden als het weer gaat om het gaarwordingsproces, en dan hebben we het dus over bakken in de oven: cuire du pain ('brood bakken'). Bakken in een pan kan op meerdere manieren vertaald worden bijvoorbeeld faire sauter des pommes de terre ('aardappelen bakken', lett. 'laten springen'). En nu moet ik even ophouden, want je ziet het al, het is allemaal nog veel genuanceerder dan je misschien gevreesd had... Het is waarlijk een vak apart, Frans koken...
Cuit is in eerste instantie 'gaar', maar ook 'gebakken' of 'gekookt' en als je als persoon cuit bent, dan ben je 'erbij', 'gesnapt'. Bien cuit is 'bruingebakken' als het over brood gaat, en 'goed doorbakken' als het over een biefstuk gaat.
Een cuite is een bakproces van aardewerk of porselein of zoals onlangs besproken een 'dronkenschap'. 
Cuisant, lett. 'brandend, kokend' wordt vooral figuurlijk gebruikt in de betekenis 'schrijnend', bijvoorbeeld une blessure cuisante, 'een schrijnende wond'.
Een cuiseur is een 'kookketel'.
Dan komen we bij het bekende woord cuisine dat zowel 'keuken', 'kookkunst' als 'gerecht' kan betekenen. Faire la cuisine is 'koken' in de betekenis 'kokkerellen', evenals cuisiner. Een plat cuisiné is een 'kant-en-klaar-gerecht'. Een cuisinette noemen wij een 'kitchenette'. 
Een cuisinier is een 'kok' en een cuisinière een 'kokkin', maar dat laatste woord kan ook gebruikt worden in de betekenis 'fornuis': une cuisinière à gaz. 
La cuisson is 'het koken, braden, enz.' Als je het op een pak pasta ziet staan, dan gaat het om de kooktijd: (temps de) cuisson : 10 minutes. Het betekent ook 'gaarheid'. Als een ober je bij de bestelling van een vleesgerecht om de cuisson vraagt, dan wil hij weten of je je stuk vlees bleu (warm, maar grotendeels rauw van binnen), saignant (rood), à point (medium) of bien cuit (goed doorbakken) wilt. 
La cuistance  is 'kokkerellen', als werkwoord faire la cuistance en een cuistot is een 'kok', doorgaans in een inrichting, een schip of een kazerne.
Dan hebben we nog recuire dat 'opkoken' of 'opbakken' betekent, meestal dus gecombineerd met faire: faire recuire.

volgende keer:
zitten we in de penarie...