brûler la chandelle par les deux bouts

roofbouw op jezelf plegen OF geld uit het raam smijten
(lett. 'de kaars aan beide uiteinden branden')

Jazeker, deze uitdrukking kan twee dingen betekenen: materiële zaken verspillen of jezelf verspillen: spelen met je gezondheid, totdat je helemaal opbrandt. De uitdrukking komt uiteraard uit de tijd voor de ontdekking van het elektrische licht, toen je spaarzaam moest omgaan met kaarsen en ze alleen in moest zetten als dat absoluut noodzakelijk was. Ook moest je eraan denken ze op tijd te snuiten. We denken er zelf natuurlijk niet meer bij na, maar nog steeds wordt brûler ('branden') gebruikt als we het over het licht hebben. On laisse brûler la lumière ('we laten het licht branden'). Als we dat trouwens met iets anders doen, dan laten we het aanbranden. We kunnen brûler pour quelqu'un ('voor iemand in vuur en vlam staan') of brûler d'enthousiasme, d'impatience ('gloeien van geestdrift, branden van ongeduld) of brûler de faire quelque chose ('ergens op gebrand zijn'). Maar brûler kan ook 'overslaan' betekenen: we kunnen brûler un feu rouge ('door rood rijden'). Als we brûler les étapes, dan lopen we te hard van stapel ('we slaan etappes over'). We kunnen net als in het Nederlands de schepen achter ons verbranden: brûler ses vaisseaux en zo kunnen we ook onze vingers branden: se brûler les doigts. Zolang we maar niet een kogel door ons hoofd jagen: se brûler la cervelle ('zijn hersenen verbranden'). Wat wij Nederlanders wel weer heel gemakkelijk schijnen te doen, is iemand op de man af iets te vragen: à brûle-pourpoint (als je tussen de dertiende en achttiende eeuw iemand van dichtbij neerschoot, verbrandde daarbij zijn pourpoint, zijn 'wambuis').

volgende keer

nemen we het er even lekker van...

jeter l'éponge

de handdoek in de ring gooien
(lett. 'de spons weggooien')

Toen Jeb Bush van de week zijn kandidatuur voor het presidentschap opgaf, ontving ik op mijn iPad een pushbericht Jeb Bush jette l'éponge. (Vertaling van de woorden van Sponge-Bob hiernaast: 'Ik gooi nooit de handdoek in de ring. Maar ja, ik neem bepaalde producten.') Het Frans gebruikt duidelijk ook een uitdrukking die afkomstig is uit de bokssport, al gooit de opgever niet met zijn handdoek, maar met zijn spons en blijft de bestemming van het projectiel onduidelijk. Overigens is het in de bokssport de verzorger die de spons in de ring gooit ten teken van de overgave van zijn protegé. De uitdrukking is voor het eerst in het Frans verschenen in 1901, vertaald uit het Engels to throw up the sponge. Nu begin ik me toch af te vragen hoe dat dan gaat bij een Nederlandse bokswedstrijd: wordt daar in deze gevallen nu ook gegooid met een spons, of toch met een handdoek?

volgende keer

gooi ik de handdoek niet in de ring en brandt u van ongeduld om te weten wat hier behandeld wordt...

avoir la langue bien pendue

goed van de tongriem gesneden zijn
(lett. 'een goed opgehangen tong hebben')

Persoonlijk zou ik op deze manier geen woord meer kunnen uitbrengen en toch wordt hiermee bedoeld dat je uitstekend je woordje kunt doen. Maar het idee zal wel zijn dat de tong perfect in de mond ligt, klaar voor optimaal gebruik. Aan een kind dat juist niet meer weet wat hij moet zeggen, kun je vragen: As tu avalé/perdu ta langue? ('Heb je je tong ingeslikt/verloren?'). Bij oudere mensen kan avaler sa langue heel wat meer consequenties hebben en 'de pijp uitgaan' betekenen. Als je een woord net even kwijt bent, maar het ligt op het puntje van je tong, dan on a un mot sur le bout de la langue en iemand die niet bepaald op zijn mondje is gevallen n'a pas sa langue dans sa poche ('heeft zijn tong niet in zijn zak'). Moet je heel lang nadenken over een raadsel, maar je komt er maar niet uit, dan kun je donner sa langue au chat ('je tong aan de kat geven'): dan geef je het op. Je tong is immers volkomen overbodig geworden: je weet niets meer te zeggen en dan kan de kat hem net zo goed opeten, toch? 

volgende keer

Deze week gooide Jeb Bush in de aanloop van de Amerikaanse verkiezingen zijn handdoek in de ring. Hoe doe je dat eigenlijk in het Frans?

il pleut comme vache qui pisse

het zeikt
('het regent als (een) koe die piest')

Het kan ons behoorlijk frustreren als het maar niet ophoudt met regenen. Daarom hebben we in beide talen nogal wat uitdrukkingen hiervoor en sommige wat platvloerser dan andere. We zagen al il pleut à verse, des cordes en des hallebardes. Het kan ook nog gieten à seaux ('(met) emmers') of à torrents ('stortvloeden'). Als wij 'bij weer of geen weer' zeggen, zegt een Fransman Qu'il pleuve ou qu'il vente ('of het nu regent of waait': kennelijk gaat de Fransman nog meer dan de Nederlander uit van slecht weer...). Het kan in het Frans uiteraard ook andere dingen regenen dan waterdruppels. Bijzonder is wel dat het dan ook het onderwerp wordt van het werkwoord pleuvoir: Les boulets pleuvaient, waar wij blijven zeggen 'Het regende kogels' of Les critiques pleuvaient sur lui ('Hij werd overladen met kritiek'). Als je niet van gisteren bent, on n'est pas né de la dernière pluie ('je bent niet geboren met de laatste regen'). Als je over koetjes en kalfjes praat, on cause (parle) de la pluie et du beau temps ('je kletst over de regen en over goed weer') en wie fait la pluie et le beau temps ('regen en mooi weer maakt'), deelt de lakens uit. 

volgende keer

Wat zeggen ze in het Frans 'als je goed van de tongriem gesneden bent'?

se ressembler comme deux gouttes d'eau

als twee druppels water op elkaar lijken

Van de zee naar een druppel water is natuurlijk een kleine stap. We bespraken eerder al de uitdrukkingen c'est une goutte d'eau dans la mer (dans l'océan) ('een druppel op de gloeiende plaat') en c'est la goutte d'eau qui fait déborder le vase ('dat is de druppel die de emmer doet overlopen'), maar er is natuurlijk meer. Zo kan het voorkomen dat on n'a pas une goutte de sang dans les veines (lett. 'geen druppel bloed in je aderen hebben'). In dat geval heb je geen fut of ben je zelfs karakterloos. Je kunt een druppel natuurlijk ook drinken: boire une goutte betekent 'een borreltje drinken'. Als je iemand een druppel geeft, dan moet je echter iets anders dan een borrel verwachten: donner la goutte betekent namelijk 'de borst geven'. En als je geen steek kunt zien, kun je zeggen: je n'y vois goutte. Deze ontkenning bestaat overigens ook met de werkwoorden comprendre, entendre ('begrijpen') en connaître ('kennen'): je n'y comprends goutte, etc. Iemand die 'zweet als een otter' sue à grosses gouttes ('zweet dikke druppels'). Een goutte-à-goutte ('druppel-voor-druppel') is een infuus. Vraag de arts in zo'n geval niet om une infusion: in dat geval brengt  hij of zij je kruidenthee...

volgende keer

Tja, zolang het blijft regenen, gaan we nog even door met water...

c'est pas la mer à boire

het is niet zo moeilijk
(lett. 'het is niet de zee om op te drinken')

In onze taal wordt deze uitdrukking nogal eens geciteerd en dan meestal in de niet ontkende vorm: c'est la mer à boire ('dat is onbegonnen werk'). Het is uiteraard onbegonnen werk om de hele zee leeg te drinken. De meeuw op de cartoon heeft al wel een beginnetje gemaakt. Il a pourtant bu trois fois la tasse (lett. 'Hij heeft echter drie keer het kopje gedronken', hetgeen betekent 'Hij heeft echter al twee keer water binnengekregen'.) en daar wordt dan droogjes aan toegevoegd: Il apprend le métier ('hij begint het te leren'). 

Nog enkele uitdrukkingen met mer: net als in het Nederlands kunnen we in het Frans spreken van une mer de feu ('een vuurzee, een vlammenzee'). Une mer d'huile ('een zee van olie') is daarentegen geen 'olievlek' (dat is une marée noire 'zwart getijde'), maar een volkomen effen zee. Als je een niet te stillen dorst hebt ('een hele droge keel hebt'), kun je in het Frans zeggen: J'avalerais (of: Je boirais) la mer et les poissons ('Ik zou de zee en de vissen door kunnen slikken / kunnen drinken'). Prendre la mer ('de zee nemen') is de Franse uitdrukking voor ons fraaie 'het ruime sop kiezen'. Een schip dat zeewaardig is tient bien la mer ('houdt de zee goed'). Vreemd genoeg kun je tenir la mer (als alternatief voor tenir la route) ook van een auto zeggen: de auto heeft dan een goede wegligging. Tenslotte hebben we nog de uitdrukking C'est une goutte d'eau dans la mer (of dans l'océan) ('Het is een druppel water in de zee') waar wij het hebben over een druppel op de gloeiende plaat.

volgende keer

gaan we druppelsgewijs verder...

rentrer dans sa coquille

weer in zijn schulp kruipen
(lett. 'in zijn schelp terugkeren')

Sommige vergelijkingen geven zo'n helder beeld dat ze in verschillende talen hetzelfde zijn, zoals deze. Je kunt er in het Frans trouwens ook weer uitkruipen, zoals wij uit onze cocon komen: sortir de sa coquille. En nu we het er toch over hebben: het Franse woord coquille heeft een iets uitgebreidere betekenis dan onze 'schelp'. Zo heeft ook een slak een coquille ('slakkenhuis'), een ei: une coquille d'oeuf ('een eierdop/eierschaal') en een noot: une coquille de noix ('een notendop'). Een hele theorie 'in een notendop' vertellen doe je echter zonder coquille, maar en un mot ('in één woord'). In een katholieke kerk vind je nog vaak een coquille de bénitier ('een wijwaterbekken'). Une coquille kan ook nog staan voor een zet- of drukfout en het heeft nog veel meer betekenissen. De dieren die zich daadwerkelijk in hun schulp terugtrekken, heten in het Frans des coquillages ('schelpdieren'), hoewel dit woord zelf ook al vaak voor het omhulsel, de schelp gebruikt wordt. Iemand die schelpen verzamelt, kan ze opbergen in een speciaal daarvoor gebouwde coquillier ('schelpenkast'). 

volgende keer

blijven we aan zee en bekijken we een aantal uitdrukkingen die met de zee te maken hebben.