mettre les pieds dans le plat

tekeergaan als een olifant in een porseleinkast / met de botte bijl hakken
('je voeten in het eten zetten')

Ja, ze ziet het maar weer: waar wij Nederlanders het meest bezorgd zijn om onze spulletjes en het als een waar schrikbeeld zien dat een olifant met enkele ongecontroleerde bewegingen ons porseleinen serviesgoed aan diggelen gooit, daar maakt de Fransman zich veel bezorgder om de inhoud van dat serviesgoed, inderdaad zijn met alle zorg klaargemaakte eten. De taal verraadt toch altijd weer de cultuur en het is dus weer eens duidelijk hoe het culinaire een centrale plaats inneemt in de Franse cultuur. Het is voor een Fransman gewoon niet voor te stellen dat iemand zo'n grove belediging zou durven maken.

Of zit het wellicht toch anders? Volgens een Franse deskundige zou de uitdrukking van oorsprong namelijk niets met de Franse keuken te maken hebben, maar met Provençaalse plasjes... Dat vereist enige uitleg. Hij wijst erop dat het woord plat in het Provençaals een aanduiding is voor ondiepe wateren, net als gaffe (in officieel Frans gué). Dat woord gaffe betekent in het Frans 'een blunder'. En volgens de deskundige zou je een iemand die een blunder slaat, te vergelijken zijn met iemand die in een ondiep watertje rond gaat lopen en daarmee modder en water gaat vermengen, heel onhandig, net als iemand die op onhandige wijze kwesties aan de orde stelt die hij beter onbesproken had kunnen laten. 

De verklaring is op zich plausibel, maar aangezien het woord plat in het Frans toch automatisch de betekenis 'gerecht, bord eten' oproept en slechts weinigen op de hoogte zullen zijn van de Provençaalse betekenis van het woord, is het logisch dat deze uitdrukking uit het begin van de negentiende eeuw al snel het culinaire beeld heeft opgeroepen dat voor de gemiddelde Fransman oneindig onvergeeflijker is dan een beetje rondploeteren in een plas water...

volgende keer

een uitdrukking die je niet eens hoeft uit te spreken. Een gebaar volstaat...

la femme de César ne doit pas être soupçonnée

hooggeplaatste personen moeten boven iedere verdenking staan / hoge bomen vangen veel wind
('de vrouw van Caesar mag niet verdacht worden')

Gisteren, toen we op Internationale Vrouwendag de seksistische uitdrukking Cherchez la femme! ('als er iets helemaal fout gaat, dan moet daar wel een vrouw voor verantwoordelijk zijn') behandelden, vroegen we ons af of er ook vrouwen waren die niet beschuldigd werden. Nou, er is in ieder geval één uitdrukking die in die richting lijkt te gaan: la femme de César ne doit pas être soupçonnée. Het dekt misschien niet helemaal de lading, maar onze uitdrukking 'hoge bomen vangen veel wind' komt wel dicht in de buurt. Mensen met een grote reputatie hebben ook een grote verantwoordelijkheid, en moeten dus boven iedere verdenking staan. Volgens Plutarchus zou Julius Caesar dit gezegd hebben toen hij zijn derde vrouw Pompeia de laan uitstuurde, toen zij ervan beschuldigd werd illegale relaties te onderhouden met Clodius. Ook al waren deze aantijgingen helemaal niet bewezen, het feit dat zij zich zo dicht bij het centrum van de macht bevond, was genoeg om haar weg te sturen. Mensen met een dergelijke statuur moeten immers boven iedere verdenking staan, anders zijn ze aangeschoten wild. Ze kunnen dus beter de eer aan zichzelf houden. Bij nader inzien is het dus helemaal geen vrouwvriendelijke uitdrukking...

volgende keer

bekijken we hoe je in het Frans tekeergaat als een olifant in de porseleinkast.

cherchez la femme

Cherchez la femme!
('zoek de vrouw')

Zolang deze uitdrukking nog gebruikt wordt, zal de dag van vandaag, Internationale Vrouwendag, geen overbodige luxe zijn. Er is bij mijn weten geen Nederlandse vertaling voor deze seksistische uitdrukking. Dit kan worden gezegd (door mannen uiteraard) als er plotseling iets onaangenaams gebeurt en er volgens de spreker dus wel een vrouw moet zijn die hier op de een of andere manier verantwoordelijk voor is. Vind haar, en je kent de oorsprong van het probleem. De beroemde toneelschrijver Corneille zei al L'amour rend aveugle, désamour rend lucide ('Liefde maakt blind, het einde van de liefde maakt dat je de dingen helder onder ogen ziet'), maar het lijkt erop dat de meest seksistische Franse uitdrukking afkomstig is uit het werk Les Mohicans de Paris van de negentiende-eeuwse schrijver Alexandre Dumas (van o.a. Les trois mousquetaires en Le comte de Montechristo) waarin hij de politie-inspecteur Joseph Fouch laat zeggen: « il y a une femme dans toutes les affaires; aussitôt qu’on me fait un rapport, je dis: "Cherchez la femme". » ('Er zit een vrouw in alle zaken, zodra iemand een rapport voor me opstelt, zeg ik: 'Zoek de vrouw'').

volgende keer

worden alle vrouwen overal maar van beschuldigd, of bestaan er ook uitzonderingen?

laver son linge sale en famille

problemen binnenskamers houden
('zijn vuile was in het gezin wassen')

Natuurlijk kennen wij deze uitdrukking ook, maar dan juist in de tegengestelde betekenis: 'de vuile was buiten hangen'. In het Frans zeg je dan laver son linge sale en public. Dat was vroeger overigens de normale gang van zaken. In de tijd voor de uitvinding van de wasmachine ging men naar het lavoir, een openbare wasplaats waar alle vrouwen uit de buurt hun was kwamen doen en waar natuurlijk ook de laatste roddels uitgewisseld werden. Het was ook een uitstekende gelegenheid om het te hebben over onenigheid in de familie of over bepaalde familiegeheimen, kortom om 'de vuile was buiten te hangen'. Het lijkt er dus niet op dat de vrouwen zich gêneerden voor de vuile was die ze in de wasplaats wel moesten etaleren, maar om het feit dat er gemakkelijk geheimen gedeeld werden. Wilde je iets absoluut geheim houden, dan kon je je 'vuile was' dus figuurlijk beter binnenhuis houden.

volgende keer

is het Internationale Vrouwendag. Inmiddels zijn het toch niet alleen meer vrouwen die de was doen?

je m'en fous

Dat kan me niet schelen
(op het plaatje: 'Geloof wat je wilt, het kan me niet schelen')

Dit is misschien een van de meest gehoorde uitdrukkingen in het Frans, met een van de meest gebruikte - en in betekenis afgezwakte - werkwoorden. Er bestaan ontzettend veel uitdrukkingen met het werkwoord foutre dat van oorsprong 'neuken' betekende, maar nu zoiets als 'stoppen, doen, geven'. Het heeft een iets nettere variant fiche (Je m'en fiche, etc.), maar foutre is de meest gehoorde. Er zijn minstens evenveel uitdrukkingen met foutre als met het eerder behandelde merde ('stront'). Een greep uit het repertoire: Je n'ai rien à foutre ('ik heb niets te doen'), Fous-moi la paix! ('Laat me met rust!') Sinon, je te fous une baffe! ('Anders krijg je een dreun!'). Vaak spreekt er enige frustratie uit dit werkwoord: Où as-tu fout les clés? ('Waar heb je verdomme de sleutels gelaten?') O, je les ai foutues au panier / en l'air ('Oh, die heb ik weggegooid' lett. 'in het mandje / in de lucht gegooid'). Je kunt ook iemand foutre à la porte ('de deur uitgooien' of 'ontslaan'). Se foutre de quelqu'un betekent 'iemand belachelijk maken' of 'iemand afzetten/bedriegen'. Als je tegen iemand zegt Fous le camp! (lett. 'Ruim (neuk) het veld!') vraag je hem om op te donderen. Als je schijt aan iemand hebt, kun je zeggen Je me fous de ta gueule! (gueule = 'muil, gezicht'). Tamelijk grof is Va te faire foutre! ('Krijg de kolere! / Val dood!' lett. 'ga je laten neuken'). Als iets of iemand 'naar de kloten' is, is het foutu. Als je mal foutu bent, voel je je beroerd. Ben je daarentegen bien foutu, dan ben je een lekker stuk. Ce foutu de in combinatie met een zelfstandig naamwoord betekent zoiets als in het Engels fucking en het Nederlandse voorvoegsel 'klote-'. Er zijn zelfs twee zelfstandige naamwoorden afgeleid van dit vruchtbare woord: un foutoir dat 'rotzooi' of 'zwijnenstal' betekent, en foutaise ('kleinigheid'). Als je iemand hoort zeggen Ce n'est pas de la foutaise! dan 'is het geen kattenpis'...

volgende keer

Hoe houd je in het Frans problemen binnenskamers?

en mettre sa tête à couper

er je hand voor in het vuur steken
('er je hoofd voor op het hakblok leggen')

Gisteren bespraken we nog de uitdrukking avoir la tête sur les épaules ('het hoofd op de schouders hebben': 'met beide benen op de grond staan') en opperde ik de stelling dat de Franse geschiedenis hier misschien iets mee te maken had. Bij onthoofdingen denken we nu automatisch aan IS/Daesh, maar ruim tweehonderd jaar geleden werd deze praktijk hier dichter bij huis zeer enthousiast gebezigd. Sinds de invoering van de guillotine werden er in Frankrijk maar liefst 40.000 mensen onthoofd, met als dieptepunt de 'septembermoorden': tussen 2 en 6 september 1792 werden in vier dagen maar liefst 1.100 hoofden van de romp gescheiden. Op het plaatje zien we Lodewijk XVI tegen zijn echtgenote zeggen: 'Ik zeg het u, Marie-Antoinette, tijdens mijn regeerperiode zal er nooit een revolu...' Verder zal hij niet komen. 

Terug naar de uitdrukking. Het heeft er alle schijn van dat de uitdrukking een (misschien inderdaad door de Franse Revolutie geïnspireerde) variant is van de alom in Europa gebruikelijke uitdrukking en mettre sa main au feu ('er je hand voor in het vuur steken'), die al dateert uit de Middeleeuwen. In die tijd bestonden namelijk de godsgerichten (les jugements de Dieu), zogenaamd onfeilbare middelen om te bepalen of iemand de waarheid sprak: zo kon je een vermeend misdadiger onderdompelen in kokend water. Overleefde hij het, dan had God zich over hem ontfermd en was hij dus kennelijk onschuldig. Een ander middel was de 'vuurproef', waarbij de beschuldigde een in het vuur roodgloeiend gemaakte staaf ijzer in zijn hand moest houden. Als de hand in minder dan drie dagen genas, werd je onschuldig bevonden. Tegenwoordig kunnen we gemakkelijk zeggen dat we ergens onze hand voor in het vuur willen steken, omdat we weten dat ons deze beproeving zeker bespaard zal blijven...

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat iets geen kattenpis is?

avoir la tête sur les épaules

met beide benen op de grond staan
('het hoofd op de schouders hebben')

Het wordt wel eens gezegd dat de Fransen tamelijk cerebraal zijn ingesteld, terwijl wij Nederlanders meer down-to-earth zijn. Dat blijkt dan misschien ook wel uit de manier hoe we deze eigenschap in een uitdrukking vervatten: wij staan met beide benen op de grond, terwijl de Fransen hun hoofd goed op hun schouders verankerd voelen. Zou de guillotine van de Franse Revolutie hier misschien nog een rol in gespeeld hebben? Of de Parijse martelaar Saint-Denis, die door de Romeinen onthoofd werd en vervolgens dat hoofd oppakte en stevig op zijn schouders zette om meteen zes kilometer naar het noorden te lopen (naar het huidige Saint-Denis) en alleen halverwege zijn hoofd nog even te wassen op het hoogste punt, de berg die vervolgens de Martelaarsberg werd genoemd (Montmartre)? 

Van iemand die uit zijn evenwicht raakt, kan trouwens in het Frans ook het tegengestelde worden gezegd: perdre la tête (lett. 'het hoofd verliezen', gek worden, in paniek raken). 

volgende keer

gaan we nog even verder met de erfenis van de guillotine...