se brûler les ailes

zich in de vinger snijden
('zijn vleugels branden')

Als je een te groot risico neemt en daardoor een belangrijk voordeel verliest, snijd je jezelf behoorlijk in de vingers. De Fransen kennen hun klassieken goed en zij putten dan ook uit de Griekse mythologie voor deze uitdrukking en wel uit het verhaal van Ikarus, de onbezonnen zoon van Daedalus, ontwerper van het labyrint van koning Minos van Kreta, waarin de Minotaurus, half mens half stier, werd opgesloten. Het labyrint was zo ondoordringbaar dat zelfs de maker de uitgang niet meer kon vinden en daarom maakte hij van was en veren vleugels, waarmee vader en zoon via de lucht het labyrint konden verlaten. Eenmaal in de lucht voelde Ikarus zich zo in zijn element dat hij - tegen de waarschuwingen van zijn vader in - zich steeds hoger waagde tot hij zo dicht bij de zon kwam, dat de was begon te smelten en de veren losraakten. Uiteindelijk konden zijn vleugels hem niet meer dragen en stortte hij in zee, die tot op heden nog steeds de naam 'Ikarische zee' draagt. De uitdrukking heeft dus niets te maken met insecten die hun vleugels branden als ze dicht bij het vuur komen, zoals veel mensen denken die hun klassieken minder goed kennen.

volgende keer

Een bekende serie Franse leesboekjes voor middelbare scholieren heet merles blancs. Waarom eigenlijk?

sans se faire prier

ongevraagd, zonder tegenstribbelen, zonder moeilijk te doen
(lett. 'zonder zich te laten bidden')

Het werkwoord prier betekent 'bidden, verzoeken'. De precieze betekenis van de uitdrukkingen sans se faire prier en (ne pas) se faire prier is afhankelijk van de context, maar goed te begrijpen als je deze betekenis van het werkwoord goed voor ogen houdt. Je moet dus vooral bedenken dat de 'vragende partij' totaal geen moeite hoeft te doen om iets van de 'gevraagde partij' voor elkaar te krijgen, tenminste in het geval van de ontkenning (ne pas se faire prier / sans se faire prier). Zo kun je bijvoorbeeld zeggen: On ne va pas se faire prier ('Je hoeft er niet twee keer om te vragen'). Andersom kan N'en croyez rien. C'est pour se faire prier  juist betekenen: 'Trap er toch niet in. Dat doen ze alleen om te plagen / om moeilijk te doen.' Nog enkele andere voorbeelden: Pas besoin de me faire prier ('dat hoef je mij niet te vragen (dat doe ik toch wel)', J'aime bien me faire prier ('ik word graag gevraagd'), J'accepte sans me faire prier ('Met alle plezier!'), Tu ne vas pas me faire prier ou quelque chose comme ça ? ('Moet ik gaan bedelen/smeken of zo?'). Zolang je het beeld van een smekende maar in je hoofd houdt, maakt de context hopelijk duidelijk hoe je deze uitdrukkingen in het Nederlands zou verwoorden.

volgende keer

Hoe snijd je je in het Frans in de vingers?

dorer la pilule

iets mooier voorstellen dan het is
('de pil vergulden')

Vroeger werden pillen direct door de apotheker gemaakt. Ze hadden echter twee grote nadelen: ze smaakten meestal erg vies en ze hadden de neiging aan elkaar te blijven plakken. Daarom bedacht men op een gegeven moment de pillen van een laagje suiker te voorzien en in sommige gevallen zelfs van een dun laagje zilver of goud: men verguldde de pil dus om hem je gemakkelijker door de strot te kunnen duwen, ook al was hij natuurlijk met dat edelmetaal wel een stuk duurder geworden. Nu wordt de uitdrukking figuurlijk gebruikt voor een manier waarop iets onaangenaams in een prettiger daglicht wordt gesteld, zodat we het makkelijker slikken...

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat je iets doet zonder moeilijk te doen? 

hoe vertaal je 'hoe lang' in het Frans?

quelle est la longueur de, quelle est la taille de,  quelle est la durée de, (depuis) combien de temps, pendant combien de temps, mesurer

Het Franse comment heeft helaas niet dezelfde flexibiliteit als het Nederlandse 'hoe', het Engelse 'how' en het Duitse 'wie' die zich gemakkelijk met bijvoeglijke naamwoorden laten combineren. Dit vertaalprobleem geldt dus niet alleen voor 'hoe lang' maar ook voor 'hoe groot', 'hoe breed', 'hoe oud', 'hoe ver' en ga maar door. Ik beperk me nu even tot 'hoe lang', maar ook enkele andere combinaties zal ik in de toekomst bespreken. Je zult in het Frans dus altijd moeten zoeken naar het bijbehorende zelfstandige naamwoord (dus niet 'lang' maar 'lengte', niet 'groot' maar 'grootte/afmeting', niet 'oud' maar 'leeftijd', enz.) en dan kun je dat meestal combineren in een constructie met quel(le)(s) est/sont. Je vraagt dus niet 'hoe lang is...?' maar 'wat is de lengte van...?'

Vervolgens moet je constateren dat ons 'lang' niet altijd dezelfde betekenis heeft. Ten eerste moet je al onderscheiden tussen 'lang in de ruimte' en 'lang in de tijd'.

Voor langwerpige dingen kun je het woord longueur gebruiken. 'Hoe lang is de Seine' vertaal je dus door Quelle est la longueur de la Seine ? Maar mensen noem je niet long maar grand en het bijbehorende zelfstandige naamwoord is taille. 'Hoe lang is je broer?' zou dus kunnen zijn Quelle est la taille de votre frère  ? De context moet dan wel duidelijk zijn, want taille kan ook gebruikt worden in de betekenis 'maat', al wordt het dan vaak met het werkwoord faire gecombineerd: Vous faites quelle taille ? ('welke maat hebt u ?'). Om te vragen naar iemands lichaamslengte kun je ook het werkwoord mesurer ('meten') gebruiken: Combien est-ce que tu mesures ? - Je mesure un mètre quatre-vingts ('Hoe lang ben je? - Ik ben een meter tachtig').

Als het gaat om lengte in tijd, dan heb je het zelfstandig naamwoord temps nodig. 'Hoe lang' is dan combien de temps ('hoe veel tijd'). Maar dan zit je weer met een voorzetselprobleem: 

Je hebt geen voorzetsel nodig als je wilt weten hoe lang iets duurt. Je kunt dan het werkwoord prendre ('nemen') inzetten en vragen: Ça prend combien de temps ? Vereist de situatie iets formeler taalgebruik, dan kun je het zelfstandig naamwoord durée ('duur') inzetten: Quelle est la durée du cours que vous proposez ? ('Hoe lang duurt de cursus die u aanbiedt?')

Met andere werkwoorden dan 'duren' heb je echter een voorzetsel nodig om aan te geven of de betreffende handeling afgesloten is in de tijd of nog steeds voortduurt. In het eerste geval gebruik je pendant, in het tweede depuis:

Depuis combien de temps est-ce que vous habitez ici ? ('Hoe lang woont u hier al?') maar Pendant combien de temps est-ce que vous avez habité ici ? ('Hoe lang hebt u hier gewoond?')

Wij mogen heel blij zijn met ons woordje 'hoe', dat merkt u wel...

volgende keer

Hoe kun je iets in het Frans mooier voorstellen dan het is?

se la péter

kapsones hebben, denken dat je heel wat bent
(lett. 'hem laten knallen')

Eergisteren bespraken we de uitdrukking je pète la forme ('ik barst van de energie') en vermeldden daarbij dat het werkwoord péter ('een scheet laten') eigenlijk betekent dat je een knallend geluid maakt. Een trouwe lezeres van dit blog vroeg me daarop naar de oorsprong en betekenis van de uitdrukking se la péter (lett. 'zich haar knallen') die wel gebruikt wordt om aan te geven dat iemand zichzelf wel erg op de borst klopt, kapsones heeft, (ten onrechte) denkt dat hij heel wat is. 

Algemeen wordt aangenomen dat de uitdrukking een verkorting is van se péter les bretelles ('zijn bretels laten knallen') die in de negentiende eeuw in Québec ontstond. Waarom dat dan verkort is tot se la péter en niet se les péter is mij nog niet helemaal duidelijk, maar het zij zo. In de negentiende eeuw waren broekriemen nog niet algemeen en droegen mannen in het algemeen bretels. Wie erg trots op zichzelf was kon dat kenbaar maken door zijn vingers achter de bretels te steken en die dan op zijn borst laten knallen. Dat schijnt er dus achter de uitdrukking te zitten...

volgende keer

Hoe lang is niet 'comment long' in het Frans, maar wat dan wel?

planter un drapeau

weggaan zonder te betalen
('een vlag planten')

Als je ergens weggaat (met name in een restaurant of een café) zonder de rekening te betalen, kun je in het Frans zeggen dat je 'een vlag neerzet'. Dat klinkt alles behalve logisch, maar het schijnt te verwijzen naar arbeiders die vroeger eens in de week of in de maand hun maaltijd op de pof (faire un pouf) gebruikten en daarna gewoon weer aan het werk gingen zonder langs de kassa te gaan. Als men hun dan vroeg 'Moet je niet even langs de kassa?' dan zeiden ze J'ai planté un drapeau, een toespeling op de vlaggen die door wegwerkers werden neergezet om een weggedeelte af te zetten. In dit geval hadden ze dus een vlag bij de kassa neergezet: daar mocht je voorlopig dus even niet langs...

volgende keer

bekijken we hoe je je in het Frans op de borst kunt slaan. 

je pète la forme

ik barst van de energie
(lett. 'ik knal de vorm')

Het werkwoord péter betekent letterlijk zoiets als 'een knallend geluid maken' en wordt bijvoorbeeld ook gebruikt als de stoppen bij je doorslaan (péter les plombs). Een pétard is een rotje, maar tegenwoordig is de eerste betekenis van het werkwoord péter 'een scheet laten' (un pet is 'een scheet'). Vandaar de opmerking van de volger van le chat: als de kat uitroept 'shit, ik barst ('scheet') van de energie', roept degene die volgt 'Dank je wel voor degenen die je volgen'. Een variant van péter la forme is trouwens péter la santé ('blaken van gezondheid'). Laten we het erop houden dat het laten van scheten in ieder geval in het ziekenhuis gezien wordt als een goed teken na een buikoperatie omdat het aangeeft dat je spijsvertering weer zelf het heft in handen neemt...

volgende keer

Wat doe je in het Frans als je ergens een vlag neerplant?