ergens definitief een punt achter zetten
('een kruis trekken over')
In beide talen gebruiken we een uitdrukking uit de interpunctie: waar wij iets definitief afsluiten door er een punt achter te zetten, zoals iedere zin met een punt eindigt, zo halen de Fransen er een kruis door, om aan te geven dat het niet (meer) is wat gewenst was. Je kunt trouwens ook faire une croix sur en in het Nederlands kun je ergens ook een streep onder zetten. Dat faire une croix sur bestaat sinds de negentiende eeuw en had toen vooral betrekking op het aflossen van een schuld. Nog eerder, in de zestiende eeuw kon men ergens van afzien door een kruisteken op iemands rug te maken (faire la croix sur le dos à quelque chose) waarmee je plechtig afscheid nam van iets. En daarmee lijkt het kruis toch weer niet puur typografisch te zijn, maar wel degelijk terug te wijzen naar het christelijke kruisteken.
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans luidruchtig met iets instemmen?
direct bij aankomst / à l'improviste / met de deur in huis vallen
('bij het ontlaarzen')
Het wapen hiernaast heeft er nog eens een woordspelletje van gemaakt door het woord débotté ('ontdaan van de laars, de laars uitgetrokken') als twee woorden te lezen: le dé ('de dobbelsteen') botté ('gelaarsd'), een soort variatie dus op de gelaarsde kat (le chat botté). Maar zoals ik dus al zei betekent het woord débotter 'ontlaarzen, je laars uittrekken'. Als je iets au débotté doet, dan is dat dus meteen bij binnenkomst, want dat is normaal gesproken het moment dat je je laarzen uittrekt. Het kan ook de figuurlijke betekenis 'improviserenderwijs' hebben en in combinatie met bijvoorbeeld annoncer ('aankondigen, vertellen') 'met de deur in huis vallen': il m'a annoncé ça au débotté.
volgende keer:
Hoe zet je in het Frans ergens definitief een punt achter?
dat wordt een latertje
('we liggen niet (op bed)')
On n'est pas couché is de naam van een veelbekeken satirisch infotainmentprogramma op de Franse televisie gepresenteerd door Laurent Ruquier, dat al dertien seizoenen loopt. In Frankrijk heeft men (nog) geen last van de regel dat een programma - om de aandacht van de kijker vast te houden en zappen te voorkomen - niet langer dan 50 minuten mag duren. On n'est pas couché dat 's avonds na tienen begint, duurt gemiddeld drie à vier uur! Als je wilt blijven kijken, kun je voorlopig dus nog niet naar bed. Vandaar dus de titel. Je kunt de uitdrukking in principe op ieder moment van de dag gebruiken als je denkt dat je voorlopig nog niet klaar bent met de klus...
volgende keer:
Hoe val je in het Frans met de deur in huis?
de kous op de kop krijgen
('hem in het bot hebben')
Je zou het op het eerste gezicht niet zeggen, maar dit is eigenlijk een vrij scabreuze uitdrukking. Het lijkt misschien ver gezocht, maar de kop van een been wordt door zijn ronde vorm vergeleken met een anus, die op zijn beurt wel in de buurt ligt van een aantal botten, zoals het heiligbeen en het stuitbeen. L'avoir dans l'os moet je dus lezen als 'hem in je anus hebben'. Wie of wat 'hem' is, laat zich raden. En laten we wel wezen, als je de kous op de kop krijgt, dan voel je je toch ook genaaid?
volgende keer:
Waarom heet een bekend Frans satirisch programma On n'est pas couché ?
iemand in de haren vliegen
('in de veren van iemand vliegen')
Dit lijkt op het moment te gebeuren in de straten van Parijs: de Franse haan (le coq gaulois) komt in opstand tegen zijn eigen regering, al hult hij zich niet in de Franse driekleur maar in gele hesjes. Wij kennen de uitdrukking vooral als 'elkaar in de haren vliegen' (in het Frans se voler dans les plumes) en het beeld dat (terecht) meteen opkomt is dat van twee hanen die in een gevecht tegen elkaar opvliegen, waarbij ze heel wat veren moeten laten. De uitdrukking is dan ook afkomstig van het middeleeuwse (en hier en daar in de wereld nog altijd gebezigde) gebruik van hanengevechten.
volgende keer:
Hoe krijg je in het Frans de kous over de kop?
passer - kompas
Als je in Frankrijk op school zit kan je zomaar gevraagd worden of je een compas bij je hebt, en dan niet in de aardrijkskundeles, maar eerder bij wiskunde of misschien tekenen.
Een compas is namelijk geen kompas, maar een passer. Het werkwoord compasser betekende vroeger 'meten', vandaar. Maar hoe noem je in het Frans dan een kompas? Dat is een boussole, wat weer een verbastering is van het Italiaanse bussola dat 'doosje, kistje' betekent, naar het doosje waarin een kompas bewaard werd. En zorg dan inderdaad dat je het niet kwijtraakt, want als je in het Frans perd la boussole (lett. 'het kompas verliest'), dan ben je helemaal de kluts kwijt en wat moet je nou zonder kluts?...
volgende keer:
vliegen we elkaar in de haren...
het paard achter de wagen spannen
('de ploeg voor de ossen zetten')
Het is een variatie van onze uitdrukking: geen paard en wagen, maar een ossenkar met een ploeg. De uitdrukking bestaat in deze vorm sinds de zestiende eeuw en wordt in de vorm il ne faut pas... ('je moet het paard niet achter de wagen spannen') nogal eens gebruikt om het enthousiasme te temperen van een onervaren iemand die niet de rust neemt om gewoon bij het begin te beginnen.
volgende keer:
zijn we ons kompas kwijt...
