in het geld zwemmen / er warmpjes bij zitten
('hooi in zijn laarzen stoppen')
Het ziet er misschien wat armoedig uit, maar volgens de Fransen zwemt de eigenaar van dit schoeisel in het geld. Waarom zou je überhaupt hooi in je laarzen stoppen? Welnu, in de Middeleeuwen was het een beproefde methode voor boeren om het minder koud aan je voeten te hebben, om er dus 'warmpjes bij te zitten'. Nou ja, dat wil zeggen, de meesten deden stro (gedroogd en dus harder) in hun klompen (ook harder en minder comfortabel dan laarzen), degenen die het zich konden veroorloven en het voorhanden hadden, kozen voor het wat comfortabelere hooi in de eveneens comfortabelere laarzen. Warmte en comfort worden altijd al met elkaar geassocieerd, denk maar aan onze eigen uitdrukking 'er warmpjes bij zitten'.
In de zeventiende eeuw ging de uitdrukking de figuurlijke betekenis 'een fortuin verwerven' dragen. Daarbij dacht men toen niet meer aan boeren, maar aan regeringsambtenaren die hun zakken vulden.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans dat iets als een nachtkaars uitgaat, of op niets uitdraait?
iemand aan het lijntje houden
('het snoepje hoog houden')
Vroeger bestond er een kinderspelletje waarbij iemand een snoepje aan een touwtje hing. Zoals bij koekhappen moesten de kinderen dan proberen dat snoepje te bemachtigen. Maar de snoepjes hingen niet aan de waslijn, degene die het snoepje aan een touwtje hing, hield dat touwtje zelf vast en kon dus de hoogte variëren. Daarmee oefende hij of zij dus macht uit over de kinderen die niet anders konden doen dan springen en proberen behendig genoeg te zijn om het snoepgoed te bemachtigen. Ze werden dus aan het lijntje gehouden.
Er bestaat nog een tweede verklaring voor de uitdrukking. Het woord dragée zou komen van dragie en dat was de benaming voor een bundel tarwe en boekweit waar paarden dol op waren. Om de paarden te dresseren en hun te leren dat ze niet te gulzig moesten zijn, werden deze dragies (later dragées) hoog in hun ruif geplaatst en werden ze spaarzaam verstrekt.
volgende keer:
Hoe noem je in het Frans iemand die zwemt in het geld?
zich het hoofd breken / zich muizenissen in het hoofd halen
('zich (een) hamer in het hoofd zetten')
Het woord martel bestaat alleen in deze uitdrukking, maar iedere Fransman kent Charles Martel (Karel Martel) zoals hiernaast afgebeeld, de grootvader van Karel de Grote, die in 732 in Poitiers de Moren staande hield.
Het woord martel is een voorloper van het moderne marteau ('hamer') en figuurlijk kun je je het hoofd 'martelen' door er met een hamer op te slaan. Dat betekent dat je je ernstige zorgen maakt. Je kunt in het Frans ook zeggen dat je je martèle le cerveau ('je je de hersenen inslaat'). Laat het vooral figuurlijk blijven, dat is al erg genoeg...
volgende keer:
Hoe houd je iemand in het Frans aan het lijntje?
zich van de domme houden / de vermoorde onschuld spelen
('de ezel uithangen om geluid (?) te hebben')
Zo hebben ze het op het plaatje in ieder geval geïnterpreteerd en zo zou ook de gemiddelde Fransman het verstaan, maar het woord son betekent niet alleen 'geluid' of 'zaagsel' (zoals in poupée de son) maar ook 'zemelen'. Dat je met 'de ezel doen/uithangen' bedoelt dat iemand de idioot uithangt, doet het intelligente dier geen eer aan, maar is in onze Europese talen begrijpelijk, maar in onze verstedelijkte cultuur weten we niet meer dat een ezel erg van zemelen houdt. Dat wist de zestiende-eeuwse schrijver Rabelais, die aan de basis van meer Franse uitdrukkingen stond, zoals we wel vaker hebben gezien, nog wel. Hij schreef dat Gargantua faisait de l'âne pour avoir du bren, waarbij bren een ouder woord is voor son.
volgende keer:
Hoe kun je je het hoofd breken over iets in het Frans, zich muizenissen in je hoofd halen?
verschillend - geschil
Wat is het verschil tussen différent, différend en différant ? Laten we met de eerste en de laatste beginnen. Die betekenen allebei 'verschillend', met dat verschil dat het eerste woord een bijvoeglijk naamwoord is (ils ont des résultats différents, 'zij hebben verschillende resultaten') en het tweede een werkwoordsvorm, nl. het tegenwoordig deelwoord van différer ('verschillen, uitstellen'). Het woord différend met een -d aan het eind is een zelfstandig naamwoord dat 'geschil, meningsverschil' betekent. Zo zie je maar dat woorden met een heel klein verschilletje iets heel verschillends betekenen kunnen.
volgende keer:
Hoe hou je je van de domme in het Frans?
dat is troep/rotzooi/bocht!
('het is gesmoord vlees!')
Ja, dat is inderdaad daube, wat je op het plaatje ziet, een heerlijke aangenaam geurende rundvleesstoofschotel. Als je het deksel oplicht, krijg je meteen zin om het te eten, tenzij je vegetariër of veganist bent natuurlijk.
Waarom heeft het dan zo'n negatieve betekenis in deze uitdrukking? Dat is niet helemaal duidelijk. Wel is het zo dat het woord daube in het argot ('bargoens') gebruikt wordt om een waardeloos persoon of voorwerp mee aan te duiden. In Lyon zou het woord ook gebruikt zijn om overrijp of verrot fruit en vlees mee aan te duiden en dat zou huidige betekenis van de uitdrukking kunnen verklaren.
volgende keer:
Wat is het verschil tussen différent, différend en différant ?
een onuitsprekelijke naam hebben
('een naam hebben om buiten te slapen')
De strekking van het plaatje is dat je als migrant (met een moeilijke naam) het risico loopt als illegale over straat te moeten zwerven en buiten te moeten slapen. En eigenlijk is het plaatje niet zo ver verwijderd van de oorsprong van de uitdrukking. Daarvoor moeten we terug naar de Middeleeuwen waar je bij het vallen van de avond niet meer zo gemakkelijk een herberg binnenkwam als je naam niet zo christelijk klonk. Had je een naam die onbekend was, dan kon je je weg vervolgen en in het gunstigste geval kreeg je een slaapplek in de paardenstal.
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans aangeven dat iets 'troep' of 'bocht' is?
