chick / meisje
(afkorting van gonzesse)
Morgen is het Internationale Vrouwendag. Schiet het al een beetje op met de gelijkberechtiging van man en vrouw? Misschien in de wetgeving, maar er blijft nog veel te wensen over, als je het plaatje mag geloven. Terwijl de lerares een les over respect probeert te geven, reageren de knulletjes 'We gaan toch zeker geen meidendingen leren?' Een van de straattaalwoorden voor 'vrouw' is gonzesse (naast bijvoorbeeld nana en meuf, verlan voor femme). Het wordt in spreektaal veelvuldig afgekort tot une go en het is de vrouwelijke vorm van gonze ('kerel, vent') dat weer komt van het Italiaanse gonzo ('boer, boerenkinkel') wat weer verwant is met het Franse gosse ('kind'). In het Occitaans (Provençaals) wordt het woord gonza gereserveerd voor een lesbische vrouw ('pot'), waarvoor in het straat-Frans weer het woord gousse bestaat. Dit laatste woord betekent trouwens in het standaard-Frans weer 'teentje', zoals in een 'teentje knoflook'.
volgende keer:
is het zoals gezegd Internationale Vrouwendag...
amenage - amener - se démener - emmener - malmener - menées - meneur - mener - promenade - (se) promener - (se) ramener - remmener - surmenage - surmener
Je zou nog helemaal overspannen (surmené) worden door die hele coronacrisis, zoals de telefoniste op het plaatje die het aantal bellers niet meer aankan en daarom vervangen wordt door de sollicitante die ook ineens haar twijfels krijgt...
We bespreken vandaag de mener-familie. Het werkwoord mener ('leiden, voeren, brengen') komt van het vulgair Latijnse minare dat 'vee voor je uit drijven onder het slaken van (bedreigende) kreten' betekende. Het is ook verwant met menacer dat 'dreigen' betekent... Een meneur is een 'leider' of 'aanvoerder': bijvoorbeeld een meneur de jeu ('spelleider') of een meneur d'hommes ('volksmenner'). Les menées is een aanduiding voor 'gewroet, gekonkel, gestook'.
Amener betekent 'meebrengen' (dus naar een plek toe, en eigenlijk van iets of iemand die zelf mee kan bewegen, hoewel dat niet meer in alle gevallen zo is, eigenlijk hoor je voor iets wat zelf niet mee kan bewegen het werkwoord apporter te gebruiken: dat voer je niet mee, maar dat draag je mee) maar kan figuurlijk ook 'ten gevolge hebben, met zich meebrengen' betekenen. Ook bestaat het zelfstandig naamwoord amenage ('aanvoeren, toevoer'). Emmener (spreek de eerste lettergreep met een neusklank uit zoals in grand) daarentegen is 'meenemen' of 'wegvoeren' (dus van een plek weg, en ook hier hoor je eigenlijk voor dingen die niet zelf mee kunnen bewegen het werkwoord emporter te gebruiken). Ramener is 'terugbrengen' in alle betekenissen en wederkerend betekent se ramener 'terugkomen, weer opduiken'. Remmener betekent 'weer meenemen, terugbrengen'.
Se démener is 'tekeergaan' of 'zich afmatten, zich uitsloven'. Malmener is 'ruw behandelen, mishandelen, toetakelen'.
Promener (letterlijk 'voor zich uit voeren') is 'uitlaten' (van een hond) of 'rondleiden' (van mensen). Het kan ook 'met zich meevoeren, vervoeren' betekenen en je kunt ook bijvoorbeeld je blik laten rondgaan over iets (promener son regard sur). Als je jezelf 'uitlaat', dan 'wandel' je: se promener en une promenade is een 'wandeling' of een 'rondleiding, tochtje'. Dat hoeft niet per se te voet, je kunt bijvoorbeeld ook een promenade en bateau ('een boottochtje') hebben.
En dan komen we tenslotte bij het plaatje terug: sur- (lett. 'op, over') is vaak een voorvoegsel dat 'te' betekent: surchargé is 'te zwaar beladen, overbelast', surenthousiaste is 'overenthousiast' en zo is surmener 'overvoeren, overbelasten'. Iemand die surmené is, is dus 'overspannen' of heeft een burn-out. 'Overbelasting' is surmenage. Maar zo ver laten we het niet komen, toch?
volgende keer:
houden we ons bezig met meisjeszaken...
weten waar je het over hebt
('openlijk spreken')
Dit is natuurlijk een Latijnse spreuk. Met de huidige betekenis van professor zou je misschien kunnen denken aan 'vanuit je beroep' praten of je zou een link kunnen leggen met een professor, van wie je zou mogen verwachten dat hij of zij weet waarover hij het heeft en dat is ook zo, zei het indirect. Van oorsprong betekende de uitdrukking namelijk 'openlijk verklaren'. Het Latijnse werkwoord profiteri waarvan professo het voltooid deelwoord is, betekent inderdaad 'openlijk verklaren'. Vanaf de zeventiende eeuw ging het 'wetenschappelijk uiteenzetten' betekenen en mag je er dus inderdaad van uitgaan dat iemand niet alleen openlijk verklaart wat hij te zeggen heeft, maar dat hij of zij ook weet waar hij of zij het over heeft.
volgende keer:
je zou nog overspannen worden in die coronacrisis...
duimen draaien / niets doen
('zich de duimen draaien')
Kennelijk moet je iets nuttigs doen met je duimen en er een beetje mee draaien hoort daar niet bij. In de zeventiende eeuw werd nog de uitdrukking les poulces à la ceinture ('duimen aan de riem') gebruikt voor iemand die niets uitvoerde. De huidige variant 'duimen draaien' bestaat sinds het einde van de negentiende eeuw.
volgende keer:
weten we waarover we het hebben...
slapen als een os/marmot
('slapen als een zevenslaper/relmuis')
Och, als ik dat eens kon... maar ja, later dan vijf uur 's ochtends kon ik het weer eens niet maken. Een loir is een relmuis of zevenslaper, het Nederlandse woord zegt het al. Deze beestjes - niet geplaagd door knagende nachtelijke gedachten - kunnen wonderwel slapen. En doen ze dat dan zeven keer achter elkaar? Nee, hun bijnaam 'zevenslaper' danken zij aan het feit dat ze een winterslaap houden van maar liefst zeven maanden! Daar zal ik nooit aan kunnen tippen...
volgende keer:
gaan we duimendraaien...
in de schijnwerpers staan / voor het voetlicht komen
('onder de vuren/lichten van de lichtbak staan')
De meest voorkomende betekenis van het woord rampe is 'helling', maar in een theater is het een aanduiding voor 'lichtbak'. Aanvankelijk werd het toneel verlicht door kaarsen achterin het decor, maar omdat daardoor de acteurs vaak slechts als silhouetten zichtbaar werden, werd het licht naar voren verplaatst en werden de kaarsen op een aantal latten geplaatst die samen een soort helling vormden. Het licht werd inderdaad door vuur veroorzaakt. Tegenwoordig wordt het woord feu nog steeds in de betekenis van 'licht' gebruikt, bijvoorbeeld in de betekenis van 'verkeerslichten' en koplampen (allumez vos feux).
De uitdrukking van vandaag betekende aanvankelijk slechts 'op het toneel staan', maar heeft in de loop der tijd meer betrekking gekregen op acteurs die in de spotlights gaan staan en daardoor meer aandacht krijgen.
volgende keer:
hopen we op een goede nachtrust...
Alles lijkt tot stilstand te komen, nu de paniek rondom de verspreiding van het coronavirus toeneemt. In Japan sluiten ze de scholen voor ruim een maand, een hele provincie in China is afgesloten, in Italië worden ook al dorpen afgegrendeld en bij ons in het straatbeeld zie je steeds meer mondkapjes, ook al verzekeren de autoriteiten ons dat die niets uithalen. Sommige mensen durven geen stap meer te zetten.
Het bekende biermerk zal een herhaling van vorige zomer wel niet aandurven, toen ze op 10 juli 2019 vonden dat Brussel even een break nodig had, alles uit zijn handen moest laten vallen behalve dan... een glas Corona. Het zou een mooi moment zijn om de boel een beetje te relativeren en het hoofd koel te houden, maar ja... zulke samenscholingsevenementen worden nu juist ontraden...
volgende keer:
gaan we in de schijnwerpers staan...
