tirer le portrait

een kiekje maken / een plaatje schieten
('het portret trekken')

Bij een portret denken wij al gauw aan een geschilderd portret, aan een schets die gemaakt wordt voor een politieonderzoek of aan een persoonsbeschrijving die nodig is voor een bepaalde (politieke) benoeming. Maar het gaat hier gewoon om een alledaags fotootje dat net als in het Vlaams 'getrokken' wordt. In het woord portrait / 'portret' zelf zit trouwens al het werkwoord 'trekken': zowel traire (nu vooral bekend in de betekenis 'melken' dat je uiteraard doet door aan de uier van een koe te trekken) als tirer betekenen 'trekken' en al in de Middeleeuwen kregen beide werkwoorden ook de bijbetekenissen 'strepen trekken' en 'tekenen'. Het woord portrait komt van portraire ('om te tekenen') en dat werkwoord kreeg vanaf het midden van de zestiende eeuw de betekenis 'hoofd/buste van een persoon tekenen'. Je zou tirer le portrait dus kunnen zien als een pleonasme. Toen medio negentiende eeuw de fotografie in zwang kwam en er dus alleen nog maar op een knop gedrukt hoefde te worden en er geen portretten meer hoefden te worden geschilderd, bleef echter het trekken in de uitdrukking staan in Frans en Vlaams.

volgende keer:
bekijken we de ins en outs van de eerste verkiezing van Macron...

à vue de nez

met de natte vinger / ruw geschat / op de gok
('op neusgezicht')

Misschien komt 'op de gok' nog het dichtst bij à vue de nez omdat met 'gok' ook de voorgevel van ons gezicht kan worden aangeduid. Nog beter past dat bij de Franse variant au pif (pif is een straattaalwoord voor 'neus', net als ons 'gok'). Sommigen zeggen zelfs au pifomètre ('op de gokmeter, de neus-o-meter'). Een echt precisie-instrument is het natuurlijk niet, althans niet bij ons mensen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld honden, die met hun neus heel precies allerlei dingen op kunnen sporen. Maar ook wij kunnen wel ergens een neus voor hebben, een zekere flair hebben (wat eigenlijk ook 'reukzin, fijne neus' en van daaruit 'vaardigheid, flair') betekent. Dan kunnen we uiteraard op onze neus afgaan, maar het blijft bij ons altijd wat ruw geschat of zelfs op de gok...

volgende keer:
gaan we een portret schetsen...

ramener sa fraise

het hoog in zijn bol hebben / zich overal tegenaan bemoeien
('zijn aardbei terugbrengen')

Een medewerker van de supermarkt of groentewinkel zou kunnen denken dat je het hoog in je bol hebt, als je één aardbei kwam terugbrengen die in zijn bakje wat in de verdrukking is geraakt en je daarom op vervanging stond, maar dat is niet de verklaring van de uitdrukking van vandaag. Het komt uit het argot van het begin van de twintigste eeuw, toen ramener sa fraise 'kankeren, mopperen' betekende. De aardbei staat in het argot net als veel andere min of meer ronde vruchten (poire, pomme, cerise, citron) voor iemands hoofd of gezicht. Je laat dus eigenlijk je gezicht weer zien omdat je iets (negatiefs) op te merken hebt (over een onderwerp waar je niet veel kennis hebt).

volgende keer:
kijken we langs onze neus weg...

Het is een mooie dag! Neem dus je
telefoon mee en ga buiten spelen.

buiten spelen 

Het begrip 'buiten spelen' lijkt niet meer te bestaan, althans niet zoals wij dat vroeger uitlegden. Dat schijnt ook tot allerlei problemen te leiden, waaronder bijziendheid en obesitas. Voor spelen en alle andere denkbare activiteiten heeft een kind (en inmiddels ook steeds meer mensen in andere leeftijdscategorieën) vooral de eerste levensbehoefte nodig: de smartphone. Laten we hopen dat we deze cartoon over een jaar of tien, twintig niet meer begrijpen...

volgende keer:
gaan we aardbeien terugbrengen...

français de la rue : papelards

papieren

In de Middeleeuwen bestond al het woord papelard met een andere dan de huidige betekenis. Papeler was zoiets als 'murmelen, babbelen' en een papelard was een praatziek iemand die wartaal uitbracht. Iets later ging zo iemand met een vlotte babbel ook wel door voor hypocriet en onbetrouwbaar, vooral ook op christelijk gebied: schijnheilig dus. 

Door de toevallige overeenkomst met het woord papier (in het Spaans zelfs papel) is het woord in het volksfrans ook gebruikt voor papier en dan meer specifiek voor officiële papieren (ook niet altijd even betrouwbaar) en met name identiteitspapieren. 

volgende keer:
gaan we buiten spelen...

parole d'évangile

'De Bijbel is het woord van God en
ik geloof wat er staat.'
30 jaar gelden: 'ik ook, broeder'.
15 jaar geleden: 'Maakt het uit...'
tegenwoordig: 'Fanatiekeling'.
Over hoeveel tijd? : 'Ik haat je'.

waarheid als een koe
('woord uit het evangelie')

Het plaatje links geeft aan dat er inmiddels wijd en zijd getwijfeld wordt aan de waarheid van wat er in de Schrift staat, maar eeuwenlang waren de woorden van het Evangelie de leidraad voor hoe we moesten leven. Aan veel dingen kon getwijfeld worden, maar niet aan wat er in de bijbel staat. Dat was het woord van God, een universele waarheid, die niet betwijfeld kan worden... Er staat veel moois in de bijbel, maar ik houd het toch maar bij de koe.

volgende keer:
zetten we het voor u op een briefje...

un cheval de Troie

het paard van Troje / een Trojaans paard

Sommige uitdrukkingen zijn zo algemeen bekend, dat ik ze eigenlijk niet meer hoef uit te leggen, maar voor wie het even was weggezakt, voor het paard van Troje moeten we terug naar ongeveer 1200 voor Christus, of in ieder geval omstreeks 800 voor Christus, toen het door Homerus werd opgetekend in de beroemde Odyssee en later door Virgilius in de Aeneas. De Grieken (Myceners) voerden een strafexpeditie (ik durf niet te zeggen een 'speciale militaire operatie') tegen Troje (op de huidige Turkse westkust) omdat de Trojaanse prins Paris de vrouw van Menelaos had ontvoerd. De belegering duurde maar liefst tien jaar, want beide partijen waren ontzettend aan elkaar gewaagd. Met brute kracht en militaire strategie lukte het de Grieken niet de klus te klaren. Het lukte uiteindelijk dankzij de vindingrijkheid van de sluwe Odysseus. Op zijn aanwijzingen bouwden de Grieken een enorm houten paard dat van binnen ruimte bood aan voldoende Grieken, onder wie Odysseus zelf. De rest van de Griekse soldaten ruimden hun kamp op en deden het voorkomen dat ze de strijd definitief staakten. Het paard werd naar de stadsmuren van Troje gebracht en een achtergebleven Griek vertelde de Trojanen dat het ging om een offer aan de godin Athene en dat het paard hen in de toekomst zou beschermen tegen alle eventuele toekomstige vijandelijke aanvallen, als ze het paard binnen de muren zouden halen. Tegen het advies van de Trojaan Laocoon in, die de Grieken niet vertrouwde, ook niet als ze cadeautjes brachten, werd het paard binnen de muren gehaald en midden in de nacht, toen de Trojanen sliepen, verlieten de Grieken het paard en namen de stad van binnenuit in.
Tegenwoordig waarschuwt de uitdrukking tegen vermeende goede bedoelingen van personen, instituties en landen die weleens heel kwalijk kunnen uitwerken en sinds de computertijd ook tegen trojan horses, virussen die als een wolf in schaapskleren als een soort 'cadeautje' worden binnengehaald en vervolgens hun vernietigende werking uitvoeren...

volgende keer:
verspreiden we het evangelie...