année bissextile, jour intercalaire

schrikkeljaar, schrikkeldag

(op de tekening: 'Niet te geloven! Mijn eerste verjaardag! Daar wacht ik al vier jaar op!') Felicitaties aan alle jonge mensen die vandaag weer eens voor het eerst in vier jaar jarig zijn, want het is 29 februari, schrikkeldag van het schrikkeljaar 2016. Een schrikkeldag heet in het Frans un jour intercalaire, heel logisch, want het werkwoord intercaler betekent 'inlassen', en nu we het er toch over hebben décaler betekent 'verschuiven'. Vandaar dat je in het Frans niet last hebt van een 'jetlag', maar van een décalage horaire ('tijdsverschuiving, tijdverschil'). Maar waar komt die term bissextile vandaan? Nee, het is geen biseksueel jaar, maar het heeft alles te maken met de Romeinse jaartelling. In het jaar 46 voor Christus veranderde Julius Caesar op aanraden van een Egyptische astronoom de jaarkalender. De astronoom had namelijk berekend dat een jaar niet 365 dagen duurde, maar 365 dagen en 6 uur. Daarom moest er iedere vier jaar een dag worden toegevoegd aan de kalender. Dat deed Caesar in de laatste maand van het jaar. Het Romeinse jaar begon op 1 maart. De extra dag werd niet toegevoegd aan de laatste dag van het jaar, maar na de 24e dag van de maand februari, volgens de Romeinen de zesde dag voor 1 maart: sexto ante calendas martii. De dubbele dag kreeg de naam bis sexto ante calendas martii, vandaar dus het woord bissextile. Nu zullen mensen die ijverig op hun vingers meegeteld hebben, tegenwerpen dat 24 februari niet zes, maar vijf dagen voor 1 maart valt, maar dan heb je even vergeten dat de Romeinen de dag zelf (in dit geval 1 maart) altijd meetelden. Vandaar dat er in Romaanse talen zoals het Frans nog steeds gepraat wordt over dans huit jours ('over acht dagen') en dans quinze jours ('over vijftien dagen'), waar wij het hebben over 'zeven' en 'veertien dagen'. Rare jongens, die Romeinen...

volgende keer

is het al weer maart. Hoe zeg je 'Maart roert zijn staart' in het Frans?

Que diable allait-il faire dans cette galère?

waar bemoeide hij zich ook mee?
(lett. 'wat voor de duivel ging hij doen in dat galeischip?' / 'wat, verhip, moest hij in dat slavenschip?')

Soms krijgen bepaalde passages uit de literatuur zo'n bekendheid dat ze in vaste uitdrukkingen terechtkomen. Denk bijvoorbeeld aan ons 'de vis wordt duur betaald' uit Herman Heijermans' Op hoop van zegen. Zo is de uitdrukking Que diable allait-il faire dans cette galère? (soms verkort tot Qu'allait-il faire dans cette galère?) afkomstig uit het toneelstuk Les fourberies de Scapin ('De schelmenstreken van Scapin') van de beroemde komedieschrijver   Molière (1622-1673), waarin een zekere Léandre zijn vader om een geldsom vraagt. Vader Géronte weigert echter op alle herhaalde verzoeken in te gaan. De sluwe knecht Scapin gaat vervolgens proberen geld los te krijgen bij de vrekkige vader en vertelt hem uiteindelijk dat zijn zoon zo in de problemen is gekomen dat hij nu moest gaan werken op een Turks slavenschip. Alleen als de vader binnen twee uur losgeld betaalt, kan zijn zoon uit de netelige situatie bevrijd worden. Maar het enige antwoord dat Scapin los kan krijgen uit Léandres vader is Que diable allait-il faire dans cette galère? Deze uitroep (lett. 'Wat voor de duivel ging hij doen in dat galeischip?') die zes keer terugkomt in dezelfde scène en daardoor lachwekkend wordt en die bovendien door het binnenrijm (ik vertaal maar even vrij: 'Wat, verhip, moest hij toch in dat slavenschip?') makkelijk te onthouden is, is in de gewone Franse taal blijven hangen en kan gebruikt worden als iemand zich bemoeit met zaken die hem niet aangaan en daardoor in moeilijkheden terecht is gekomen.

de historische Cyrano de Bergerac

Molière zelf had trouwens ook in moeilijkheden kunnen komen, want hij blijkt deze zin postuum gestolen te hebben uit het toneelstuk Le pédant joué van  de militair/dichter/amateur-wetenschapper Savinien de Cyrano de Bergerac (1619-1655), bij leven niet erg succesvol, maar aan het eind van de negentiende eeuw onsterfelijk gemaakt door het beroemde toneelstuk Cyrano de Bergerac van Edmond Rostand. Als de held van het verhaal in de laatste scène zijn einde voelt naderen en beseft dat hij zijn leven lang - niet in de laatste plaats door zijn bovenmatige neus - in de schaduw heeft moeten leven, terwijl anderen de vruchten mogen plukken van zijn mooie woorden en daden, hoort hij van zijn vriend Ragueneau dat Molière zijn zin Que diable... van hem gepikt heeft en daar veel succes mee heeft geboekt. Cyrano hoort het lijdzaam aan en verzucht: Eh bien, toute ma vie est là / Pendant que je restais en bas, dans l'ombre noire, / D'autres montaient cueillir le baiser de la gloire! / C'est justice, et j'approuve au seuil de mon tombeau / Molière a du génie et Christian était beau! (vrij vertaald: 'Welnu, dat is mijn leven in een notendop: Terwijl ik beneden in de schaduw bleef staan, konden anderen naar boven klimmen (verwijzing naar Christian die het balkon van Roxane kan beklimmen om een kus van haar te krijgen nadat Cyrano hem de juiste woorden heeft ingefluisterd) om de eer in ontvangst te nemen. Dat is rechtvaardig en ik erken met één been in het graf dat Molière geniaal was en Christian een mooie jongen.') Het is wel een mooi staaltje van epische verdichting van Rostand. De echte Cyrano heeft het niet meer mogen weten: Molières Les fourberies de Scapin werd voor het eerst opgevoerd in 1671, zestien jaar na de dood van Cyrano.

Het woord galère wordt overigens in het Frans ook veelvuldig gebruikt om naar 'slavenarbeid' te verwijzen. C'est une vraie galère! betekent zoiets als 'Het is een ware beproeving / een hel'. En als je dan toch zo'n beproeving aan moet gaan, kun je zeggen Vogue la galère! ('Roei het slavenschip! / Laat het slavenschip maar varen!) in de betekenis 'Laten we er het beste van hopen / Vooruit dan maar!' 

volgende keer

Morgen is het 29 februari, schrikkeldag. Hoe zeg je eigenlijk 'schrikkeldag' en 'schrikkeljaar' in het Frans?

il fait un froid de canard

het is berekoud
(lett. 'het is eendenkoud')

We dachten dat de winter zichzelf dit jaar oversloeg en misschien is dat ook wel zo, maar ineens deelt hij toch een plaagstootje uit en voelt het door een straffe oostenwind ineens berekoud aan. Beren zijn al eeuwenlang niet meer in ons land te vinden, maar je ziet meteen een Canadees winterlandschap voor je en daarmee is de associatie met kou wel gemaakt. Maar hoe zit dat dan met eenden? 

Daarvoor moet je je even in de Franse tradities verdiepen. Er bestaat in Frankrijk een kleine politieke partij - tegenwoordig geassocieerd met de gaullistische partij - die zich ten doel stelt oude Franse tradities te bewaren en die heet CPNT (Chasse Pêche Nature et Tradition, 'Jagen Vissen Natuur en Traditie') en voor onze uitdrukking van vandaag gaat het om de C van Chasse: de eendenjacht vindt namelijk in de herfst en de winter plaats. De jager moet zich lange tijd doodstil en onbeweeglijk houden om enige kans te maken op een smakelijke canard à l'orange. Daardoor kan de kou tot op het bot doordringen. Het is zelfs zo dat de eendenjager de meeste kans op succes heeft op dagen met strenge vorst: als de meren en vennen waar de meeste eenden zich ophouden namelijk gaan bevriezen, moeten de dieren hun toevlucht nemen tot kleinere stroompjes en rivieren, met als gevolg dat meer vogels zich in de lucht verplaatsen en zij daardoor dus zichtbaarder zijn voor de jagers. Brrr...

volgende keer

behandelen we uitgebreid een literaire uitdrukking

se la couler douce

het ervan nemen
(lett. 'het zich rustig (laten) verlopen')

Opmerkelijk is dat in beide uitdrukkingen (de Nederlandse en de Franse variant) onduidelijke verwijzingen staan: 'het', 'ervan', 'la', maar we begrijpen meteen wat we bedoelen. Het Franse la staat hier  natuurlijk voor la vie ('het leven'). Eigenlijk betekent couler 'stromen' en wordt het gebruikt voor vloeistoffen: l'eau coule ('het water stroomt'). Het heeft echter in de loop van de tijd heel wat overdrachtelijke betekenissen gekregen, zoals 'lopen, lekken': un nez / un fromage qui coule ('een loopneus, een kaas die uitloopt') en als un navier coule, dan zinkt een schip. Daarnaast - en dat is voor onze uitdrukking van vandaag van belang - heeft het werkwoord al eeuwenlang niet alleen meer betrekking op vloeistoffen, maar ook op de tijd. Sinds de vijftiende eeuw heeft men het in het Frans over le temps s'écoule ('de tijd verstrijkt') en sinds de zeventiende eeuw kan men het hebben over couler des jours heureux: 'een gelukkig leven leiden'. En daarmee zijn we definitief aangekomen bij onze uitdrukking: een leven is ook verstreken tijd en als je des jours heureux kunt doorbrengen, kun je ook une vie douce ('een heerlijk leventje') leiden. Douce (vrouwelijk van doux, letterlijk 'zacht') heeft overigens de betekenis van 'fijn, zorgeloos' gekregen door de tegenstelling met une vie dure ('een zwaar (lett. hard) leven').

volgende keer

We leken de winter dit jaar over te slaan, maar ineens is het berekoud. Met welk dier wordt kou in het Frans geassocieerd?

brûler la chandelle par les deux bouts

roofbouw op jezelf plegen OF geld uit het raam smijten
(lett. 'de kaars aan beide uiteinden branden')

Jazeker, deze uitdrukking kan twee dingen betekenen: materiële zaken verspillen of jezelf verspillen: spelen met je gezondheid, totdat je helemaal opbrandt. De uitdrukking komt uiteraard uit de tijd voor de ontdekking van het elektrische licht, toen je spaarzaam moest omgaan met kaarsen en ze alleen in moest zetten als dat absoluut noodzakelijk was. Ook moest je eraan denken ze op tijd te snuiten. We denken er zelf natuurlijk niet meer bij na, maar nog steeds wordt brûler ('branden') gebruikt als we het over het licht hebben. On laisse brûler la lumière ('we laten het licht branden'). Als we dat trouwens met iets anders doen, dan laten we het aanbranden. We kunnen brûler pour quelqu'un ('voor iemand in vuur en vlam staan') of brûler d'enthousiasme, d'impatience ('gloeien van geestdrift, branden van ongeduld) of brûler de faire quelque chose ('ergens op gebrand zijn'). Maar brûler kan ook 'overslaan' betekenen: we kunnen brûler un feu rouge ('door rood rijden'). Als we brûler les étapes, dan lopen we te hard van stapel ('we slaan etappes over'). We kunnen net als in het Nederlands de schepen achter ons verbranden: brûler ses vaisseaux en zo kunnen we ook onze vingers branden: se brûler les doigts. Zolang we maar niet een kogel door ons hoofd jagen: se brûler la cervelle ('zijn hersenen verbranden'). Wat wij Nederlanders wel weer heel gemakkelijk schijnen te doen, is iemand op de man af iets te vragen: à brûle-pourpoint (als je tussen de dertiende en achttiende eeuw iemand van dichtbij neerschoot, verbrandde daarbij zijn pourpoint, zijn 'wambuis').

volgende keer

nemen we het er even lekker van...

jeter l'éponge

de handdoek in de ring gooien
(lett. 'de spons weggooien')

Toen Jeb Bush van de week zijn kandidatuur voor het presidentschap opgaf, ontving ik op mijn iPad een pushbericht Jeb Bush jette l'éponge. (Vertaling van de woorden van Sponge-Bob hiernaast: 'Ik gooi nooit de handdoek in de ring. Maar ja, ik neem bepaalde producten.') Het Frans gebruikt duidelijk ook een uitdrukking die afkomstig is uit de bokssport, al gooit de opgever niet met zijn handdoek, maar met zijn spons en blijft de bestemming van het projectiel onduidelijk. Overigens is het in de bokssport de verzorger die de spons in de ring gooit ten teken van de overgave van zijn protegé. De uitdrukking is voor het eerst in het Frans verschenen in 1901, vertaald uit het Engels to throw up the sponge. Nu begin ik me toch af te vragen hoe dat dan gaat bij een Nederlandse bokswedstrijd: wordt daar in deze gevallen nu ook gegooid met een spons, of toch met een handdoek?

volgende keer

gooi ik de handdoek niet in de ring en brandt u van ongeduld om te weten wat hier behandeld wordt...

avoir la langue bien pendue

goed van de tongriem gesneden zijn
(lett. 'een goed opgehangen tong hebben')

Persoonlijk zou ik op deze manier geen woord meer kunnen uitbrengen en toch wordt hiermee bedoeld dat je uitstekend je woordje kunt doen. Maar het idee zal wel zijn dat de tong perfect in de mond ligt, klaar voor optimaal gebruik. Aan een kind dat juist niet meer weet wat hij moet zeggen, kun je vragen: As tu avalé/perdu ta langue? ('Heb je je tong ingeslikt/verloren?'). Bij oudere mensen kan avaler sa langue heel wat meer consequenties hebben en 'de pijp uitgaan' betekenen. Als je een woord net even kwijt bent, maar het ligt op het puntje van je tong, dan on a un mot sur le bout de la langue en iemand die niet bepaald op zijn mondje is gevallen n'a pas sa langue dans sa poche ('heeft zijn tong niet in zijn zak'). Moet je heel lang nadenken over een raadsel, maar je komt er maar niet uit, dan kun je donner sa langue au chat ('je tong aan de kat geven'): dan geef je het op. Je tong is immers volkomen overbodig geworden: je weet niets meer te zeggen en dan kan de kat hem net zo goed opeten, toch? 

volgende keer

Deze week gooide Jeb Bush in de aanloop van de Amerikaanse verkiezingen zijn handdoek in de ring. Hoe doe je dat eigenlijk in het Frans?