ne plus savoir à quel saint se vouer

met zijn handen in het haar zitten, ten einde raad zijn
('niet meer weten tot welke heilige zich te wijden')

Vroeger was het leven eenvoudiger. We wisten ons immers beschermd door een heel leger aan heiligen die in geval van nood voor ons konden bemiddelen tussen ons en het allerheiligste. Sommige heiligen waren bijzonder gespecialiseerd. Zo was de heilige Antonius van Padua de heilige van de gevonden voorwerpen. Ik hoor het mijn opa nog zeggen: "Heilige Antonius, goede vrind, maak dat ik mijn tabaksdoos weer vind." 

Soms kun je echter zo ten einde raad zijn, dat je in dat hele gezelschap van heiligen niemand meer kunt vinden die jouw nood kan ledigen, net zoals het figuurtje op het plaatje niet eens een idee heeft hoe hij met zijn handen in het haar zou moeten zitten...

Voor de gevorderde Fransleerder onder u een filmpje waarin deze uitdrukking nog eens haarfijn wordt uitgelegd: 

volgende keer

bespreken we hoe we het woord 'koken' moeten vertalen in het Frans.

ça me donne la chair de poule

daar krijg ik kippenvel van
('dat geeft me kippenvel', op het plaatje: "Kukelekuuuuu... Ooh... als hij zo zingt, krijg ik kippenvel.")

Als je koude rillingen krijgt, hetzij daadwerkelijk van de kou, hetzij van heftige emoties als angst of ontroering, dan gaan je haren overeind staan, waardoor je huid eruit gaat zien als die van geplukt gevogelte. De Engelsen doet het aan ganzen denken, de Fransen en Nederlanders aan kippen. We delen in beide talen dus dezelfde uitdrukking. Ook de uitdrukking 'mijn haren rezen te berge' of 'mijn haren gingen recht overeind staan' delen we in beide talen, tenminste in de laatste variant. In het Frans zeg je dan cela me faisait dresser les cheveux sur la tête ('dat deed me de haren op mijn hoofd recht overeind staan').

volgende keer

Kun je in het Frans ook met je handen in het haar zitten?

mettre des bâtons dans les roues

een spaak in het wiel steken / roet in het eten gooien
('stokken in de wielen steken')

Omdat we er gisteren bijna letterlijk 'een potje van maakten' door een hele serie culinaire uitdrukkingen te bespreken, vroeg ik me ineens af hoe je in het Frans onze uitdrukking 'roet in het eten gooien' zou kunnen vertalen. Misschien dat iemand een betere vertaling kent, maar ik kwam voorlopig niet verder dan tout gâcher ('alles verpesten'), gâcher le plaisir ('het plezier verpesten') of dit mettre des bâtons dans les roues, dat uiteraard de pendant is van ons 'een spaak in het wiel steken'. Er bestaan vaak meerdere uitdrukkingen die hetzelfde betekenen of elkaar deels overlappen. 

volgende keer 

Kun je in het Frans ook kippenvel van iets krijgen?

les carottes sont cuites

alles is naar de knoppen / nu zijn de rapen gaar
('de worteltjes zijn gaar')

Ach, worteltjes of rapen, het ligt dicht bij elkaar, maar waarom ze een zekere mislukking aankondigen is niet meteen duidelijk. Het heeft er waarschijnlijk mee te maken dat in de zeventiende eeuw, de eerste eeuw waarin deze uitdrukking opgetekend werd, wortelen als armeluisvoedsel werden gezien. Ne vivre que de carottes ('slechts van wortelen leven') was dan ook een aanduiding voor een buitengewoon karig bestaan. Eind negentiende eeuw betekende avoir ses carottes cuites 'op sterven liggen, een hopeloze situatie dus. 

Je kunt zelf overigens ook beter niet 'gaar' zijn, want être cuit betekent zoiets als 'erbij zijn'. Van de Franse humorist Pierre Dac komt ook de uitspraak On dit d'un accusé qu'il est cuit quand son avocat n'est pas cru. Dit lijkt op het eerste gezegd een gewone constatering ('Je zegt van een verdachte dat hij erbij is als zijn advocaat niet wordt geloofd'), maar de uitspraak is grappig door zijn woordspel: cuit betekent letterlijk 'gaar' en cru 'rauw'. Je kunt de uitspraak dus ook lezen als 'je zegt van een verdachte dat hij gaar is, als zijn advocaat niet rauw is'.

Cuit kan trouwens ook positieve betekenissen hebben: als je over iemand zegt dat hij a son pain cuit ('zijn brood afgebakken heeft') dan is deze persoon 'binnen'. Daarnaast kun je ook zeggen: c'est du tout cuit, waarmee je dan bedoelt dat het helemaal voor de bakker is, dat er niets meer mis kan gaan (behalve de wortelen dan...)

 Als toegift nog even deze cartoon waar een aantal culinaire uitdrukkingen bij elkaar staan:

'Hahaha... Dit is het verhaal van een kok die geen succes heeft met zijn grapjes!' 'De rapen zijn gaar!?' 'Wat een flop (lett. 'knol'), die film!' 'We gaan in ieder geval in de soep lopen (lett. 'hem in de ui hebben', maar deze laatste uitdrukking komt uit het argot en betekent eigenlijk - excusez le mot -  'hem in zijn r**t hebben')'.

volgende keer

Nu we er toch zo'n potje van maken: kun je in het Frans ook roet in het eten gooien?

le jeu n'en vaut pas la chandelle

het sop is de kool niet waard
('het spel is de kaars niet waard')

Dat ermee bedoeld wordt dat iets de moeite niet waard is, omdat het bijvoorbeeld te kostbaar is of de problemen die iets oplevert niet opwegen tegen de voordelen, moge duidelijk zijn, maar merkwaardig zijn beide uitdrukkingen wel. De Nederlandse uitdrukking wordt al iets begrijpelijker als je weet dat 'het sop' 'vleesnat' (denk ook aan 'iemand in zijn eigen sop laten gaarkoken') betekent en dat de kool dus van inferieure kwaliteit is en niet goed genoeg is om hem met de jus te combineren. De omgekeerde variant bestaat trouwens ook. Iets soortgelijks zou dus bij de Franse uitdrukking aan de hand moeten zijn. Het is net als de Nederlandse een hele oude uitdrukking en dateert uit de zestiende eeuw. Kaarsen waren in die tijd de voorgangers van het elektrisch licht en in de avonduren kon je dus zonder kaarslicht geen spel meer spelen. Het was indertijd heel gebruikelijk dat spelers een kleine geldelijke bijdrage leverden voor de kaarsen die nodig waren om het spel bij te lichten. En als je weinig won bij het spel, dan was dat dus niet toereikend om zelfs die kleine bijdrage voor het kaarslicht op te brengen.

volgende keer

gaan we een paar uitgekookte uitdrukkingen bespreken

voir la paille dans l'oeil du voisin et ne pas voir la poutre dans le sien

de pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet
('het strootje in het oog van de buurman zien maar niet de balk zien in dat van jezelf')
(op het plaatje: 'Laat mij even dat sprietje waar je last van hebt wegnemen')

De wat bijbelvasteren onder ons herkennen deze spreuk vast: 'wel de splinter zien in het oog van de ander, maar niet de balk in het eigen oog.' Deze spreuk bestaat in meerdere varianten. In plaats van voisin kom je ook vaak prochain ('naaste') tegen, eigenlijk nog bijbelser. De Franse uitdrukking beantwoordt wel aan de poëtische eisen van een goede spreuk, behalve dan dat hij misschien wat te lang is: maar er zit een alliteratie in (paille en poutre) en eindrijm (voisin/prochain en sien). De spreuk is voor het eerst opgetekend in de Evangeliën van Lucas en Mattheüs en dat verklaart dan ook dat hij in veel talen bekend is. Wij Nederlanders zijn inmiddels behoorlijk ontkerstend en wij kennen dan ook een niet christelijke vorm met de pot en de ketel.

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans dat het sop de kool niet waard is?

hoe vertaal je 'gezellig'?

convivial, agréable, sympa(thique), confortable, accueillant, charmant, sociable, être bien, ...

Als wij Nederlanders onszelf uniek willen voelen met onze eigen taal, dan komen we negen van de tien keer aan met het feit dat ons woord 'gezellig' niet in andere talen vertaald kan worden, maar is dat wel zo? Gaat het hier om een bijzondere volksaard en zijn wij 'nu eenmaal gezelliger' dan andere volken of gaat het eerder om een voorbeeld van taalarmoede, waar onze zuiderburen ons van betichten bij het woordje 'leuk'? We noemen immers wel heel veel 'gezellig'. We kunnen er op ironische wijze zelfs het tegendeel mee bedoelen.

De waarheid zal wel weer ergens in het midden liggen.

En natuurlijk gaan we een poging wagen 'gezellig' in het Frans te vertalen. 

Allereerst kan het net als 'leuk' met een werkwoord vertaald worden. Als je ergens gezellig zit, kun je zeggen: On est bien ici. ('we zijn/zitten hier goed'). En veel bijvoeglijke naamwoorden die we ook voor 'leuk' kunnen inzetten, kunnen gebruikt worden in de betekenis 'gezellig':

passer un moment agréable à bavarder ('gezellig kletsen', lett. 'een aangenaam moment doorbrengen met kletsen')

un petit restaurant sympathique ('een gezellig restaurantje').

Je kunt een hotelletje heel gezellig vinden omdat je er goed ontvangen wordt: un hôtel très acceuillant. Om diezelfde reden kun je het ook confortable noemen: un confortable feu de bois ('een gezellig haardvuur').

Als je iemand 'gezellig' noemt, omdat hij of zij gemakkelijk contact maakt, dan noem je hem of haar une personne sociable (ja, inderdaad, met een b, ook al probeert de spellingchecker van dit blog die er al honderd keer uit te halen...)

Als je aan de sfeer refereert, kun je op het moment zelf zeggen: on est bien ici en achteraf: il y avait beaucoup d'ambiance ('er was veel sfeer'), of je omschrijft de sfeer: il y avait une ambiance sympa bijvoorbeeld of une atmosphère familiale. 

Zowel personen als dingen kun je ook charmant noemen en dat woord kun je ook ironisch inzetten, als je juist het tegendeel bedoelt:  Charmante soirée! ('gezellige avond, hoor!')

En dan hebben we nog niet het woord besproken dat misschien nog het meest ons begrip 'gezellig' in de meest gebruikte betekenis benadert: convivial. Je kunt dit woord alleen in veel minder contexten gebruiken dan ons woord 'gezellig'. Je moet daarvoor even goed begrijpen wat een Fransman vooral gezellig vindt en wat dat betreft vinden wij (Fransen en Nederlanders) elkaar steeds vaker: namelijk aan tafel. Niets is gezelliger voor een Fransman dan met familie of vrienden aan een goed gevulde tafel te zitten. Een tafelgenoot is in het Frans een convive. Het daarvan afgeleide bijvoeglijk naamwoord is convivial ('gezellig, hartelijk' maar ook 'gastvrij, harmonieus'). 

Er is in België een organisatie die ertoe oproept om het ook in de huidige vluchtelingencrisis een beetje gezellig te houden en de vluchtelingen dus gastvrij te onthalen en die heet dan ook:

volgende keer

gaan we de bijbel raadplegen