zijn gezonde verstand gebruiken / begiftigd zijn met een goede portie gezond verstand
('met de stempel van het gezonde verstand geslagen zijn')
Als mijn leerlingen het in hun Frans over 'munten' willen hebben, zeggen ze nogal eens des coins. Het Engels is nu eenmaal oppermachtig in Nederland. Nu klinkt dat heel eigenaardig in het Frans, want un coin is een hoek, geen munt. Toch is het niet helemaal zo gek, want het Engelse coin komt wel degelijk van het Franse coin. Vroeger, en dan heb ik het over de tijd vóór de zestiende eeuw werden munten door ambachtslieden geslagen met behulp van een stukje staal met een negatieve afdruk erop. Zo'n stukje staal werd een coin genoemd. Het woord betekende dus eerder 'stempel' dan 'munt'. En als de stempel eenmaal was gebruikt, werd daarmee definitief een kenmerk toegevoegd aan de munt, waardoor de afkomst en de waarde hiervan voor altijd duidelijk was. In de figuurlijke uitdrukking kon être frappé au coin de aangevuld worden met allerlei eigenschappen, zoals du bon goût ('goede smaak') of de bonne éducation ('goede opvoeding'). Maar tegenwoordig wordt de uitdrukking eigenlijk alleen gebruikt in combinatie met du bon sens ('gezond verstand'). Je zegt dus dat iemand van nature geneigd is zijn of haar gezonde verstand te gebruiken, want dat is er van begin af aan in 'gestempeld'.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'nood breekt wet' (en nog een aantal uitdrukkingen...)?
muisstil zijn, zwijgen als het graf
('stom zijn als een karper')
Ooit een vis horen spreken? Ja, misschien in sprookjes of in Disneyfilms, maar in het algemeen komt een vis zelfs niet met zijn kop boven water, laat staan dat hij een gesprek met je aangaat. Dat kun je natuurlijk van alle dieren zeggen, maar alle of de meeste dieren die op het land of in de lucht leven, maken wel degelijk geluiden, net als zoogdieren in het water, maar vissen?
En waarom dan specifiek de karper? Misschien omdat de 17e eeuwse schrijver en wetenschapper Antoine Furetière opgetekend heeft dat de karper geen tong heeft (en zoals je weet betekent het woord langue zowel 'tong' als 'taal'). Hoe dan ook, het valt niet te betwisten dat een karper doorgaans muisstil is en zwijgt als het graf...
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans dat iemand zijn gezond verstand gebruikt?
onzin uitkramen / het terrein uitkammen
('het platteland aan alle kanten doorlopen')
Allereerst de letterlijke betekenis: een van de betekenissen van battre is 'helemaal doorkruisen, aan alle kanten verkennen' en zo kom je dus gemakkelijk aan de betekenis 'het terrein uitkammen'. Om tot de figuurlijke betekenis te komen, moet je niet denken aan een systematische politie-operatie, maar aan een tamelijk lukrake bezigheid, zonder enig systeem, waarbij je alle kanten uitgaat. Pas dat toe op je gedachten of je uitspraken en zo kom je aan de betekenis 'onzin uitkramen'. Politici worden er nogal eens van beschuldigd dat ze onzin uitkramen, met name in campagnetijd en je begrijpt... daar ligt weer een woordspelletje voor de hand. Bij de laatste presidentsverkiezingen maakte een collectief van cartoontekenaars onder de naam battre la campagne een hele serie spotprenten, waarvan ik hier één voorbeeld geef en waarmee we meteen de namen van de vijf vingers kunnen leren. Boven de hand lezen we 'Kies uw vinger.' De duim (le pouce) van Emmanuel Macron zegt: 'de duim om de moderniteit te liken...' (Macron wil van Frankrijk een moderner land maken), de wijsvinger (l'index) van Marine Le Pen: 'De wijsvinger om de migranten na te wijzen' (Le Pen geeft de migranten de schuld van alle ellende in het land), de middelvinger (le majeur) van Jean-Luc Mélenchon: 'de middelvinger om omhoog te houden voor de vijfde republiek' (zijn partij La France insoumise stelt de huidige Franse republiek ter discussie), de ringvinger (l'annulaire) van François Fillon: 'de ringvinger voor de verbintenis, want ik houd van mijn vrouw' (Fillon raakte in opspraak doordat hij zijn vrouw in dienst had genomen tegen een hoog salaris terwijl ze er in feite niets voor deed) en de pink (le petit doigt) van Nicolas Sarkozy: 'mijn gevoel (in het Frans: mijn pink) zegt me dat ik ga winnen...' (Sarkozy was bekend om zijn geldingsdrang, hetgeen door velen werd gezien als compensatiegedrag voor zijn kleine postuur).
volgende keer:
Kun je in het Frans ook muisstil zijn of zwijgen als het graf?
billet - carte - carton - fiche - menu - plan - ticket - titre de transport
Het eerste woord dat in je opkomt als je het woord 'kaart' wilt vertalen, is waarschijnlijk carte, al is het alleen maar vanwege de overeenkomst met ons woord. Je kunt dit woord inderdaad vaak gebruiken: ten eerste als je het over speelkaarten hebt. Een kaartspel is inderdaad un jeu de cartes. 'De kaarten geven' is donner of distribuer les cartes. Maar in figuurlijke uitdrukkingen die afkomstig zijn van het kaartspel zul je vaker het woord jeu dan het woord carte tegenkomen: 'zich niet in de kaarten laten kijken' is cacher son jeu en 'iemand in de kaart spelen' is faire le jeu de quelqu'un. Het woord carte wordt ook gebruikt voor ansichtkaarten. Vaak vul je het woord dan aan met postale : il m'a envoyé une jolie carte postale. Met carte kun je ook de menukaart bedoelen: Passez-moi la carte s'il vous plaît, al is hier het woord menu misschien gebruikelijker : le menu, s'il vous plaît.
Ook kun je carte gebruiken voor landkaarten. Dan moet je wel denken aan wereldkaarten, oceaankaarten e.d. want zodra het over steden gaat, gebruik je het woord plan ('plattegrond') of plan de ville.
De gele en rode kaarten in het voetbalspel zijn cartons : le carton jaune en le carton rouge.
Als je met een 'kaartje' een toegangsbewijs bedoelt, gebruik je billet (d'entrée) of ticket. In het openbaar vervoer kun je beide woorden ook gebruiken, al zul je via de info ook wel het begrip titre de transport ('vervoersbewijs') horen.
Een 'kaartje' uit een kaartensysteem, of kaartenbak, wordt meestal fiche genoemd.
En als u van al deze keuzemogelijkheden een beetje 'van de kaart' raakt, dan kun je zeggen: j'ai perdu boussole ('ik ben mijn kompas kwijt') of j'ai perdu le nord ('ik ben het noorden kwijt') of j'ai perdu les pédales ('ik ben de pedalen kwijt'). Tja, dan kom je ook niet ver op de kaart...
volgende keer
gaan we onzin uitkramen...
er geen bal van snappen / niets in de gaten hebben
('er slechts vuur in zien')
Op dit plaatje staan maar liefst vier uitdrukkingen: n'y voir que du feu ('er geen bal van snappen' of 'niets in de gaten hebben'), être cocu ('bedrogen worden (als man)'), être le comble de ('het toppunt zijn van') en être dans le potage ('flauwvallen', lett. 'in de soep zijn').
'Wat is het toppunt van brandweer zijn? - Bedrogen worden en niets in de gaten hebben (alleen vuur zien). Wat is het toppunt van kok zijn? - Flauwvallen (in de soep zitten)!'
O.K. We gaan ze alle vier even af: als je lang in het vuur kijkt, raak je min of meer verblind en kun je andere dingen om je heen niet meer goed onderscheiden, vandaar n'y voir que du feu.
Het woord cocu is een via het Catalaans en Occitaans in het Oud-Frans terecht gekomen woord voor 'koekoek' (tegenwoordig coucou in het Frans). Zoals we weten, legt het koekoeksvrouwtje haar eieren in het nest van een ander...
Aan être le comble de valt niet zo veel uit te leggen, behalve dat comble komt van het Latijnse cumulus ('opstapeling'), waardoor wij ook de begrippen 'cumulus' ('stapelwolk') en 'accumulatief' ('opgestapeld') kennen.
Van être (of tomber) dans le potage heb ik nog geen verklaring kunnen vinden, maar als de Fransen ergens in vallen in zo'n geval, is het in ieder geval in iets eetbaars (cf. het al eerder besproken tomber dans les pommes). Laten we zeggen, dat als je weer bijkomt, je in ieder geval iets hebt om weer op krachten te komen...
volgende keer:
Hoe vertaal je 'kaart' in het Frans?
onder de pet houden
('onder de schepel zetten/houden')
Misschien kent u het woord 'schepel' uit bijbelse teksten. Het gaat oorspronkelijk om een inhoudsmaat van ongeveer tien liter. Vervolgens is de betekenis van het woord overgegaan naar de schaal of mand die deze inhoud kon bevatten. Het gaat hierbij niet om vloeibare, maar om vaste stoffen, zoals graan. Maar met een ongevulde schepel kun je dus makkelijk - net als met een pet - een niet al te groot voorwerp voor je omgeving verborgen houden, als je even niets anders bij de hand hebt. En dan is de stap naar de figuurlijke betekenis - een geheim onder de pet houden - natuurlijk maar een kleine. En om terug te komen op de bijbelse teksten: de schepel kennen we in deze betekenis inderdaad uit Mattheüs, die ons oproept vooral het woord van God niet voor onszelf te houden, maar het openlijk te verspreiden. Immers, als je licht aansteekt, verberg je dat ook niet onder een schepel, maar laat je het licht schijnen voor iedereen die in het vertrek aanwezig is...
volgende keer
geef ik u drie uitdrukkingen voor de prijs van één...
een samengeraapt zootje
Sprekers van alle talen zijn dol op allitererende woorden. Het maakt dan vaak niet eens meer uit wat ze betekenen. Denk aan ons 'spik en span', 'wis en waarachtig', 'door schade en schande', 'op stel en sprong', 'met man en macht'. De bric et de broc of de variant bric-à-brac is daar ook een voorbeeld van. De oorspronkelijke betekenis van beide woorden is onbekend, als die er al ooit geweest is. Vreemd genoeg wordt deze combinatie van bijna identieke woorden juist gebruikt voor het bijeenbrengen van dingen die helemaal niets met elkaar te maken hebben, zoals in de hangpop hiernaast. Je kunt het bijvoorbeeld ook zeggen van interieurs waar geen duidelijk plan voor bestond. Als je je huiskamer hebt aménagé de bric et de broc, dan heb je die bepaald niet volgens plan ingericht, maar is het gewoon 'een samengeraapt zootje'...
volgende keer:
Houd je in het Frans iets ook 'onder de pet' ?
