de lommerd, het pandjeshuis
('de berg van barmhartigheid / bij mijn tante / de spijker')
Als je iets in onderpand wilt leggen, doe je dat in Frankrijk in een berg van barmhartigheid, bij je tante of bij de spijker. De eerste benaming is in de zestiende eeuw (verkeerd vertaald) overgenomen uit het Italiaans waar monte di pietà niet stond voor een berg maar voor 'krediet van barmhartigheid'. Een monte stond voor het bedrag (vergelijk het Franse montant) dat je iemand nog schuldig was. Een Italiaanse monnik was deze dienst begonnen in 1462 en een eeuw later werd deze door de Franse arts Théophraste Renaudot overgenomen. Lodewijk XIII stond later toe dat er een zestigtal vestigingen werden geopend in heel Frankrijk en in 1918 werd de officiële naam Caisse de Crédit Municipal. De naam mont de piété is echter voort blijven bestaan onder de bevolking.
Chez ma tante lijkt vooral ingegeven door schaamte. Mensen die niet graag toegeven dat ze naar een pandjeshuis moeten gaan, vertellen liever dat een familielid ze heeft bijgestaan. Wij denken dan misschien eerder aan een suikeroompje. In Frankrijk zou een tante deze functie bekleden. Er wordt ook wel een speciale tante aangewezen, namelijk de tante van de prince de Joinville, derde zoon van koning Louis-Philippe. Hij verloor nogal wat geld bij het gokken en had zijn gouden horloge daarvoor in onderpand gebracht. Dat durfde hij zijn moeder, koningin Amélie, niet te vertellen toen die opmerkte dat zijn horloge verdwenen was en daarom zou hij gezegd hebben dat hij het bij zijn tante had laten liggen...
Tenslotte verwijst de spijker naar de spijkers waaraan vroeger de verpande voorwerpen werden opgehangen.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans dat je 'klaar voor de start' bent?
hallo! / gaan we lekker? / zou het zo genoeg zijn, denk je?
('sorry dat het zo weinig is')
Stel, je zit met zijn vijven aan tafel en je geeft de opscheplepel aan een van de gasten. Deze schept meteen de helft van de pan op zijn bord.
Op zo'n moment kun je in het Frans de (dubbel)ironische uitdrukking Excusez du peu gebruiken. Ironisch, want ik ga niet uit van de situatie dat er sowieso te weinig in de pan zat voor het gezelschap van vijf personen. Nee, er is genoeg voor iedereen, maar de persoon in kwestie kent zichzelf een onevenredig grote portie toe. Ironisch ook omdat degene die zich excuseert voor het feit dat er te weinig is, zelf niet verantwoordelijk is voor wat de ander zich toe-eigent. De uitdrukking beperkt zich niet tot dit soort culinaire situaties maar kan in alle gevallen van overmatige gretigheid worden ingezet om je verbazing daarover uit te spreken.
volgende keer:
Wat bedoelt een Fransman met een 'berg van barmhartigheid' ?
(ergens anders) gaan shoppen, ergens anders gaan (rond)kijken
(veranderen van zuivelwinkel)
Waar het Nederlands om de paar decennia een spellinghervorming kent, is het Frans daar heel voorzichtig mee. Toch mogen sinds 1990 woorden als crémerie en événement ook als crèmerie en évènement gespeld worden, omdat ze zo nu eenmaal worden uitgesproken. Maar daarover gaat de uitdrukking niet.
Als je bijvoorbeeld een conflict hebt met je baas, zou je eens kunnen gaan uitkijken naar een andere baan of als je ontevreden bent over een bepaalde zaak of winkel, zou je eens ergens anders kunnen gaan shoppen. Daarbij moet je bedenken dat een crèmerie in de negentiende eeuw niet alleen een zuivelwinkel was, maar een ontmoetingsplek waar vooral ook alcoholische dranken werden geschonken. En met een glaasje te veel kunnen de gemoederen natuurlijk soms aardig verhit raken en daarmee ook misschien de noodzaak of behoefte om eens in een andere crèmerie te gaan rondkijken.
volgende keer:
Wat bedoelt een Fransman als hij excusez du peu zegt?
zich (grote) zorgen maken
('zich slecht bloed maken')
Slecht nieuws voor vampieren als wij slecht bloed aanmaken, dat zet vast kwaad bloed in de familie van Dracula. Maar het gaat in deze uitdrukking dus niet over het bloed van een ander maar over dat van jezelf. Om de uitdrukking goed te begrijpen moeten we teruggaan naar de Middeleeuwen en beseffen dat de gemoedstoestand en gezondheid destijds verklaard werd door de onderlinge verhouding van de vier levenssappen bloed, slijm, gal en zwarte gal. Had bloed bijvoorbeeld de overhand, dan werd het aderlaten als een goede oplossing gezien. Hadden we teveel zwarte gal, dan werden we zwartgallig ofwel melancholiek (afgeleid van de Griekse woorden voor 'donker' en 'gal'). Iemand die slecht bloed aanmaakte, maakte zich ergens behoorlijk zorgen over.
volgende keer:
Waar gaat een Fransman shoppen als hij uitgekeken is op een bepaald adres?
arriver - ça y est - marcher - parvenir - réussir
Waar wij een onpersoonlijk werkwoord met een meewerkend voorwerp gebruiken ('het lukt me, het lukt hem') gebruiken de Fransen een gewoon werkwoord met een onderwerp ('ik slaag erin...'). Dat kan réussir à, arriver à of parvenir à zijn: j'ai réussi à traduire ce texte ('het is me gelukt deze tekst te vertalen'), je n'arrive pas à ouvrir la bouteille ('het lukt me niet de fles te openen'), il est parvenu à s'évader ('het is hem gelukt te ontsnappen'). Als je het in het midden laat wat er gelukt is, gebruik je het woordje y : j'y suis arrivé/parvenu, j'y ai réussi ('het is me gelukt'). Als je zelfs weglaat wie iets gelukt is, kun je ook zeggen cette fois, ça y est ('deze keer is het gelukt') of ça ne marchera pas ('het zal niet lukken').
volgende keer:
Bedoelen de Fransen hetzelfde met 'kwaad bloed' als wij?
buigen als een knipmes
('(het) vloerkleedje maken')
Er bestaan ook varianten als se comporter comme une carpette ('zich gedragen als een vloerkleedje') en s'aplatir comme une carpette ('plat gaan liggen als een vloerkleedje'). Je stelt je in ieder geval heel dienstbaar op als je jezelf tot vloerkleed reduceert. Sterker nog, je laat letterlijk over je lopen. Lager kun je jezelf niet maken. Zeg nou zelf, een beetje dienstbaarheid is altijd goed, maar je hoeft jezelf niet als voetveeg te laten behandelen...
volgende keer:
Hoe vertaal je 'lukken' in het Frans?
duimen draaien
('kralen rijgen')
Een perle is eigenlijk een 'parel', maar wordt ook algemeen gebruikt in de betekenis van een 'kraal' en enfiler betekent 'aan een touwtje rijgen'.
Door de spelcomputers en andere aantrekkelijke bezigheden voor kinderen is het kralen rijgen misschien wat op de achtergrond geraakt, maar het was ooit een goede methode om kinderen of ook volwassenen urenlang zoet te houden. Toch levert het meer nuttigs op dan het Nederlandse duimen draaien, zou ik zeggen. Maar als je in het Frans hoort zeggen nous ne sommes pas ici pour enfiler des perles dan wordt daar toch echt mee bedoeld dat je iets nuttig(er)s zou moeten gaan doen (dan kralen rijgen)...
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans zeggen dat je buigt als een knipmes?
