mener en bateau

in het ootje nemen / om de tuin leiden
('in de boot voeren')

Nee, het gaat niet om de onbetrouwbaarheid of onzeewaardigheid van het bootje. We hebben hier te maken met een mooi staaltje van volksetymologie. Het woord bateau ('boot') is per abuis in verband gebracht met bateleur ('goochelaar, acrobaat'). En dan is de link met 'in het ootje nemen, om de tuin leiden' natuurlijk meteen duidelijk. Maar dat woord bateleur is te herleiden naar het Oud-Franse baastel dat 'rekwisiet van een goochelaar' of 'goochelaarstruc' betekende. Een oudere variant van de uitdrukking is monter un bateau ('een goocheltruc opzetten'), maar toen die bateau ('boot') het oude woord baastel eenmaal had vervangen, kwam ook mener ('leiden, voeren') in de uitdrukking terecht.

volgende keer:
schakelen we een tandje hoger...

à l'usage du dauphin

een gekuiste versie
('voor gebruik door de kroonprins')

De Franse term voor kroonprins is al honderden jaren dauphin. Daarbij wordt niet verwezen naar de dolfijn, maar naar het prinsdom Dauphiné (de Viennois) waarvan Grenoble de hoofdstad was, een beetje dus zoals de Britse kroonprins altijd Prince of Wales genoemd wordt. 

De kroonprins onder Lodewijk XIV kreeg voor zijn onderricht grote klassieke en eigentijdse werken voorgeschoteld waaruit passages die aanstootgevend of ongeschikt voor de opvoeding van het koningskind werden geacht waren geschrapt, à l'usage du dauphin dus. Vooral de Latijnse werken moesten onder het mes, maar ook tragedies van Racine moesten eraan geloven. Zo werd bijvoorbeeld een passage uit diens Esther aangepast:

Lorsque le roi, contre elle enflammé de dépit,
La chassa de son trône, ainsi que de son lit
(originele versie)

Lorsque le roi, contre elle irrité sans retour,
La chassa de son trône, ainsi que de sa cour
(à l'usage du dauphin)

waarbij de koning dus niet ontvlamd maar geërgerd is en haar niet uit zijn bed maar van zijn hof verjaagt...

volgende keer:
nemen we u in het (b)ootje...

à fleurets mouchetés

met fluwelen/zijden handschoentjes
('met afgedekte floretten/schermdegens')

Een floret, of schermdegen, is aan de punt sowieso al voorzien van een mouche (lett. 'vlieg'), een verzachtend uiteinde, dat moet voorkomen dat de tegenstander verwond wordt, dus eigenlijk is de uitdrukking een pleonasme. De overdrachtelijke betekenis, 'iemand sparen, de integriteit van iemand niet willen aantasten' is goed te begrijpen.

volgende keer:
brengen we een gekuiste versie...

panneaux insolites : défense de faire chier

bijzondere borden: verboden irritant te doen
('verboden te doen schijten')

Om een nieuwe lockdown te voorkomen, moeten we ons gedrag aanpassen, maar steeds meer mensen lijken schijt te hebben aan alle ge- en verboden. Toch kan het knap irritant zijn als mensen overal schijt aan hebben. Vandaar misschien dat er kennelijk eind negentiende eeuw al werd voorzien in een wet om dit irritante gedrag te verbieden, als je het plaatje tenminste moet geloven. 
Faire chier (írriteren, irritant gedrag vertonen', lett. 'doen schijten') hebben we al eerder besproken. Niet meer doen dus.

volgende keer:
trekken we onze zijden handschoentjes weer eens aan...

accoucher

bekennen
('bevallen')

Het zal u wellicht verbazen, maar in Frankrijk vinden er relatief veel bevallingen plaats op politiebureaus. Sterker nog, bezoekers van het politiebureau worden er nogal eens toe gedwongen, en dan is het ook nog zo dat het vaker mannen dan vrouwen zijn die dat bevel krijgen. 
Ik spreek in raadselen. Natuurlijk bevallen er geen mannen in Frankrijk. Maar het werkwoord accoucher dat in gewoon Frans 'bevallen' betekent, wordt in straatfrans vaak gebruikt in de betekenis 'bekennen'. Iemand die iets heeft misdaan, houdt dat het liefst voor zichzelf en heeft geen zin dat te bekennen, al duurt het verhuur negen maanden. Maar de politie wil natuurlijk dat de waarheid naar buiten komt en kan daarom het bevel Accouche ! ('beken!', lett. 'beval!') geven. In de meeste gevallen is het een zware bevalling...

volgende keer:
Om een nieuwe lockdown te voorkomen moeten we ons gedrag aanpassen, maar veel mensen hebben schijt aan de verboden...

à tour de rôle

om de beurt
('om rolbeurt')

Hiernaast zie je een aantal uitdrukkingen waarmee je kunt aangeven dat jij of een ander aan de beurt is of dat je je beurt afwacht. Dat kan met alleen het voorzetsel à : à toi ('jij bent aan de beurt, nu jij') of à moi ('ik ben aan de beurt, nou ben ik') of met het woord tour dat vele betekenissen kan hebben. Vrouwelijk is het bijvoorbeeld 'toren' (la Tour Eiffel) of 'woontoren' (la Tour Montparnasse) en mannelijk 'de ronde' (le Tour de France), 'het ritje, tochtje'. Met deze laatste betekenis heeft de uitdrukking ook te maken. Maar waarom de rôle ? Ben je aan de beurt om een bepaalde rol te spelen? Nee, het stamt uit de vijftiende eeuw en in gesproken taal wellicht zelfs de twaalfde eeuw en daarbij moeten we dan denken aan perkamentrollen waarop administratieve gegevens werden bijgehouden. En als er dan een inventaris of appel werd gehouden, dan werden de namen van goederen of bijvoorbeeld van de bemanning van een schip vanaf de perkamentrol voorgelezen à tour de rôle...

volgende keer:
gaan we bevallen op het politiebureau...

avoir de beaux restes

goed geconserveerd zijn
('mooie restjes hebben')

Bij 'restjes' denken wij al gauw aan etenskliekjes die overblijven. Die associatie werd kennelijk ook gemaakt bij deze campagne voor doggybags (in het Frans ook wel des boîtes antigaspi 'antiverspillingsdoosjes'), iets wat vooralsnog in het culinaire land nog niet zo wil aanslaan.

Maar als iemand tegen je zegt dat je mooie restjes hebt, dan doelt hij of zij niet op de overblijfselen van je culinaire prestaties, maar dan gaat het over je fysieke verschijning op een gevorderde leeftijd: je bent dus goed geconserveerd, je ziet er nog goed uit voor je leeftijd. 
Het klinkt toch een stuk zuiniger dan ons 'goed geconserveerd'. Er zijn nog enkele restjes te herkennen van je vergane schoonheid, die nog enigszins door de beugel kunnen...

Het wordt dan ook steeds vaker niet als compliment, maar eerder ironisch gebruikt. Ach ja, sic transit gloria mundi...

volgende keer:
wachten we netjes onze beurt af...