gagner ses éperons

zijn sporen verdienen

Op mijn -660e verjaardag, in 1302, vond de Gulden Sporenslag plaats, nu een nationale feestdag bij onze zuiderburen. De uitdrukking heeft niet speciaal betrekking op deze memorabele dag, maar gaat wel terug tot de Middeleeuwen, toen iemand nadat hij tot ridder was geslagen zijn eerste wapenen ontving en een paar sporen, die daarmee symbool werden van zijn bevordering naar een hogere rang. Iemand die zijn sporen verdient, krijgt dus in feite een soort promotie op grond van lange verdiensten. Hoewel de uitdrukking terugverwijst naar dit middeleeuwse gebruik, verscheen ze pas in de negentiende eeuw - toen er voor het eerst sprake was van een verhoogde belangstelling voor de Middeleeuwen - in de Franse taal.

volgende keer:
nemen we een retourtje...

fin comme Gribouille

zo gek als een deur
('slim als Kriebel')

Dit animatiefiguurtje heet Gribouille in Frankrijk, maar hij is niet de oorsprong van de uitdrukking. We vinden het woord ook terug in gribouillis dat 'gekrabbel' betekent (van het werkwoord gribouiller, 'kladden, krabbelen'. Geloof het of niet, maar het werkwoord gribouiller komt van het Nederlandse 'kriebelen'. Maar voor de uitdrukking van vandaag moeten we terug naar de zestiende eeuw, om precies te zijn het jaar 1548, toen Gribouille een personage was in het verhaal Sermon des fous ('dwazenpreek'). Dat was een zot en naïef personage. Al snel werd gezegd Plus sotte que n'est Gribouille... ('gekker dan Gribouille (kan niet)'). In de negentiende eeuw werd in kinderboeken een gek persoontje vaak aangeduid als 'een echte Gribouille'. En sindsdien is Gribouille zo gek als een deur, of misschien zouden we dus moeten zeggen 'zo gek als Kriebel'. 

volgende keer:
gaan we onze sporen verdienen...

faiseur/faiseuse d'anges

iemand die een illegale abortus uitvoert
('engeltjesma(a)k(st)er')

Een 'lieve' benaming voor een verdrietig begrip dat misschien nodig was om de lange tijd illegale praktijk van abortus provocatus die toch diep ingrijpt in iemands leven te verzachten, te vergelijken met 'hemelen' voor iemand die sterft. De benaming gold overigens niet de moeder, maar degene die de illegale abortus uitvoerde. Sinds abortus in Frankrijk is gelegaliseerd en gereguleerd, wordt er niet meer gesproken van engeltjesmakers...

volgende keer:
zijn we zo gek als een deur...

faire vinaigre

plankgas geven / peper in je gat hebben
('azijn doen') 

Het duurt een tijdje voordat wijn in azijn verandert, dus het wekt misschien verbazing dat het gebruikt wordt in een uitdrukking om snelheid aan te geven. Het komt echter uit de negentiende eeuw en werd gebruikt bij het touwtjespringen. Daarbij kon je het touw langzaam of snel laten draaien. Het langzaam draaien werd sauter à l'huile ('oliespringen') genoemd, omdat olie een dikke, stroperige vloeistof is die zich langzaam voortbeweegt, en het snelle draaien en springen sauter au vinaigre ('azijnspringen'). Als er tijdens het touwtje springen een versnelling werd gewenst, riepen de kinderen: Vinaigre! en als er langzamer moest worden gesprongen: Huile. En daaruit heeft zich dus de uitdrukking faire vinaigre ontwikkeld.

volgende keer:
gaan we engeltjes maken...

faire tintin

iets op je buik kunnen schrijven / je kunt ernaar fluiten
('kuifje doen')

Zoals u waarschijnlijk al wel wist, is Tintin de Franse, dus originele benaming van Kuifje. Maar bestaat er zo weinig vertrouwen in deze jonge reporter dat het tot de uitdrukking van vandaag heeft geleid? Nee, daar heeft de stripheld niets mee te maken. Het woord tintin bestaat namelijk al vanaf de dertiende eeuw, lang dus voor de geboorte van de stripheld van Hergé, in 1929, nu bijna 100 jaar geleden. Tintin is een zgn. onomatopee, een klanknabootsend woord voor rinkelende dingen, zoiets dus als 'rinkeldekinkel'. In de veertiende eeuw werd het ook de benaming van een spel waarbij de verliezer met klinkende munt moest betalen. Daardoor is faire tintin dan ook 'met klinkende munt betalen' gaan betekenen. 
In de loop van de tijd is tintin ook 'klokkengelui' gaan betekenen. Hoe nou precies de stap naar de frustratie die in de uitdrukking klinkt is gezet, is niet helemaal duidelijk. Volgens sommigen zou het zijn ontstaan uit het belletje dat een bedelaar liet rinkelen en die vaak zonder iets op te halen gefrustreerd de benen moest nemen. Er zijn er ook die verwijzen naar het belgeluid van een flipperkast of de bel die klinkt aan het eind van een bokswedstrijd, die frustrerend moet klinken voor de verliezer. Of het zou gewoon het geluid van rinkelende munten weergeven, die wel hoorbaar zijn maar niet bereikbaar. Als het je te vaak overkomt, kun je in ieder geval wel op tilt slaan...

volgende keer:
gaan we azijn maken...

panneaux insolites : parachutiste

parachutespringer

'Mijn zoon, die meerdere keren per week zijn schooltas vergeet, heeft me zojuist verteld dat hij als hij groot is, parachutespringer zou willen worden'

Als dat maar goed gaat...

volgende keer:
gaan we Kuifje lezen...

français de la rue : zef

harde wind / harde weigering / lucht (niets)

Als er een harde wind staat, kun je in het Frans zeggen il y a un sacré zef aujourd'hui. Het kan ook geschreven worden als zeph want het is een afkorting van zéphyr dat 'westenwind' betekent, afkomstig van de Griekse god Zephyros, god van de (westen)wind. Figuurlijk kan zeph ook staan voor een 'keiharde weigering' en voor 'lucht' in de betekenis van het niets.

volgende keer:
springen we uit de lucht...