Fransen uit Algerije
('zwartvoeten')
Pieds noirs is de aanduiding voor Franse kolonisten die in Algerije woonden totdat dit land in 1962 na een bloedige oorlog de onafhankelijkheid verkreeg. Maar waarom werden zij eigenlijk zo genoemd? Er bestaan verschillende verklaringen voor. Sommigen beweren dat de Algerijnen de eerste Franse soldaten en kolonisten vanaf 1830 zo noemden omdat ze zwarte laarzen droegen. Anderen beweren dat de eerste Franse kolonisten zwarte voeten kregen bij het droogleggen van moerassen of bij het kneuzen van druiven. Weer anderen wijzen op de cowboy-mentaliteit van de eerste kolonisten die men vergeleek met de Indiaanse zwartvoetenstam. Dan zou er nog een soldaat uit Mayenne hebben bestaan met de naam Jean-Baptiste Piednoir die op 14 juni 1830 de Algerijnse bodem betrad. Of het zou komen van de stokers op de eerste Franse schepen die blootsvoets werkten en dus zwarte voeten kregen.
Maar begin deze eeuw toonde een onderzoeker aan dat de term aanvankelijk werd gebezigd voor de autochtone Algerijnen zelf die op blote voeten liepen. Het ging in feite om een racistische anti-Arabische aanduiding. En rond de Tweede Wereldoorlog werd de term juist door de autochtone bevolking gebruikt om vreemdelingen aan te duiden, of het nu blanke Europeanen waren of inwoners van zwart Afrika. Pas begin jaren vijftig werd de benaming pieds noirs alleen gereserveerd voor in Algerije woonachtige Fransen dankzij de kop in een veel gelezen dagblad: Les Pieds-Noirs passent à l'attaque ! ('de pieds-noirs gaan over tot de aanval') over Fransen in Casablanca die in opstand kwamen tegen de onafhankelijkheid van het land. Vanuit Casablanca verspreidde de term zich over de hele Maghreb (het huidige Marokko, Algerije en Tunesië). Aanvankelijk noemden de Fransen in Algerije zichzelf gewoon Algerijnen, maar al snel werd het negatief bedoelde pieds-noirs een soort geuzennaam die velen met trots droegen. En toen de pieds-noirs bij de onafhankelijkheid massaal gerepatrieerd werden naar Frankrijk, bleef het in dat land een naam om hen te onderscheiden van de Français de souche, de autochtone Fransen. We leren het ook nooit...
volgende keer:
Waar stuiten Fransen op als ze op een probleem stuiten?
schattig, engelachtig
('braaf als een plaatje')
Op de eerste plaats is dit weer een uitdrukking waarin het rijm van groot belang is. Maar de reden voor de vergelijking met het plaatje is waarschijnlijk het contrast tussen een kind op een plaatje (onbeweeglijk, stil, gehoorzaam) en de werkelijkheid van alledag (altijd in beweging, oncontroleerbaar). Wat dat betreft is het plaatje hiernaast misschien niet zo goed gekozen, of juist wel: het is een plaatje met een knipoog. De jongetjes hadden eigenlijk wel willen poseren, maar hun aandacht wordt al door iets anders getrokken. Het bijschrift is in een net schoolschrift, maar er is een inktvlek op het plaatje gevallen. De braafheid is dus maar van korte duur...
volgende keer:
Wie waren de pieds noirs en waarom werden ze eigenlijk zo genoemd?
tranen met tuiten huilen
('huilen als een madeleine')
U kent ze waarschijnlijk wel, de madeleines, de typisch Franse cakejes, de meest literaire cakejes ook, omdat de hele À la recherche du temps perdu van Marcel Proust in feite ontstaat uit een madeleine die in de thee gedoopt wordt... Maar wat is in hemelsnaam het verband tussen een madeleine en een tranendal?
Ik zal u uit de droom helpen: geen enkel. Schrijf Madeleine met een hoofdletter en dan hebben we de Franse versie van Magdalena, bij ons bekend als Maria Magdalena, die met zoveel tranen haar zonden als prostituée beweende bij Jezus, dat zij met haar tranen diens voeten kon wassen. Vandaar dus...
volgende keer:
Hoe braaf kun je zijn in het Frans?
continuer à, passer, ...
'Voor het Louvre brulde een agent: "Doorlopen! Er is hier niets te zien."
Bepaalde aspecten van een taal worden in de Germaanse talen zoals het Nederlands, het Engels en het Duits heel anders aangepakt dan in de Romaanse, zoals het Frans, het Spaans en het Italiaans. Een mooi voorbeeld zijn samenstellingen van werkwoorden en voorzetsels. Neem nou ons 'doorlopen'. Daarnaast kun je ook meelopen, nalopen, overlopen, je kunt iets oplopen, je kunt inlopen, aanlopen en ga zo maar door. Die mogelijkheden zijn in de Romaanse talen heel beperkt. Vaak moet je gewoon je toevlucht nemen tot een compleet ander woord dat op zichzelf de hele betekenis uitdrukt, zoals hierboven circuler voor 'doorlopen'. Het kan dan meteen ook wel 'doorrijden', 'doorfietsen' e.d. betekenen.
Voor dit aspect van 'iets blijven doen' (in het Nederlands ligt de klemtoon dan altijd op 'door') kun je ook het werkwoord continuer à of de ('doorgaan met') gebruiken: 'dooreten' is continuer à manger, 'doorlezen' continuer à lire (of poursuivre sa lecture), 'doorpraten' continuer à parler en 'doorzwemmen' continuer à nager.
In het Nederlands gebruiken we in deze betekenis ook wel het werkwoord blijven. Kies in zulke gevallen nooit het Franse rester ('niet weggaan'), maar continuer: 'hij blijft maar zeggen...' il continue à dire.
Voor andere betekenissen van 'door-' wordt het lastiger. Als je met 'door-' 'ergens doorheen' bedoelt, zul je regelmatig een vertaling met passer tegenkomen. Iemand of iets 'doorlaten' is bijvoorbeeld laisser passer. Ook voor 'doorkomen', doorbrengen' en 'doorgeven' kun je passer gebruiken: passez-moi le sel, s'il vous plaît. 'Geef het zout even door, alstublieft.'
Maar doorgaans zul je geval voor geval moeten bekijken wat de precieze betekenis is van het woord. Een algemene vertaling voor door- is dus helaas niet te geven. Vindt u dit frustrerend? Niets aan te doen, gewoon blijven doorleren, zou ik zeggen...
volgende keer:
Hoe huil je in het Frans 'tranen met tuiten' ?
wie zijn kind liefheeft, spaart de roede niet
('wie goed liefheeft, kastijdt goed')
Dit is een vertaling van het Latijnse spreekwoord qui bene amat, bene castigat. Het eerste bien is daarbij op te vatten als 'veel' en het tweede als 'rechtvaardig'.
De uitdrukking kom je overigens ook in andere contexten tegen en heeft dus een bredere betekenis dan de Nederlandse tegenhanger. Enkele voorbeelden:
Je sais que c'est dur, mais qui aime bien châtie bien - 'ik weet dat het moeilijk is, maar je moet streng zijn'.
Qui aime bien châtie bien, Stéphane ! - 'Pech gehad, Stéphane!' of 'Ja, ik ben keihard, Stéphane!'
volgende keer:
Hoe vertaal je door- in combinaties als 'doorlopen' en 'doorlezen' ?
schijn bedriegt / kleren maken de man
('de pij maakt de monnik niet')
Een Amerikaans kunstenaar heeft de proef op de som genomen en een hele serie fotoportretten gemaakt van mensen in verschillende outfits om te kijken wat dat met onze vooroordelen doet. Op deze pagina kun je nog een aantal voorbeelden vinden.
Het is een heel oud spreekwoord dat in zijn huidige vorm al bekend is sinds de dertiende eeuw en gebaseerd lijkt te zijn op middeleeuws Latijnse bronnen. Plutarchus schreef al barba non facit philosophum ('een baard maakt nog geen filosoof'). Maar er zijn ook mensen die het gezegde in verband brengen met een historisch gegeven: in 1297 verkleedden François Grimaldi (jazeker, voorouder van prins Albert van Monaco) en kompanen zich als franciscaner monniken om de burcht van Monaco in te nemen.
Wat ook nog meegespeeld kan hebben is het feit dat monniken niet altijd bekend stonden om hun voorbeeldige gedrag. Ze hielden zich bepaald niet altijd aan de geloften (van armoede en kuisheid bijvoorbeeld) die ze gedaan hebben. Dan konden ze wel een monnikspij dragen, maar schijn bedriegt...
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'wie zijn kind liefheeft, spaart de roede niet' ?
nood breekt wet / je moet roeien met de riemen die je hebt
('in de oorlog zoals in de oorlog')
Vandaag passeert een heel aantal spreekwoorden en gezegden de revue. Boven het plaatje staat al Ne fais pas à autrui... wat doorgaans wordt aangevuld met ... ce que tu n'aimerais pas qu'on te fasse ofwel 'wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet' (klinkt toch mooier in onze taal, moet ik toegeven...).
De eenzame man op het onbewoonde eiland verzucht À barque désespérée Dieu fait trouver son port (lett. 'God doet een wanhopige boot zijn haven vinden') wat betekent dat God de wanhopigen zal helpen. Als de man een bootje voorbij ziet komen en Au secours ! ('help!') roept, krijgt hij als antwoord: À coeur vaillant rien n'est impossible (variant van à coeur vaillant rien d'impossible, lett. 'voor een moedig hart (is) niets onmogelijk', ofwel 'met moed kan men de meest onmogelijke problemen overwinnen'. Daarop reageert de man op het derde plaatje met À bon demandeur, bon refus... (voluit ... refuseur lett. 'voor een goede vrager, goede weigeraar', in het Nederlands: 'kinderen die vragen worden overgeslagen'). Maar hij kan zijn zin niet afmaken want tenslotte zien we op het laatste plaatje de weigeraar zelf in nood: Au secours ! Pitié ('Help! Heb medelijden!) roept hij uit. Maar het antwoord van de kapitein op het schip is À la guerre comme à la guerre ! wat in dit geval zoiets betekent als 'Tja, zulke dingen gebeuren...' of 'Je moet roeien met de riemen die je hebt'. Boontje komt om zijn loontje, en hij moet het zelf maar uitzoeken...
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans dat schijn bedriegt?
