panneaux insolites : porte ouverte fermeture provisoire

open deur voorlopig gesloten

Dit is misschien het gevoel dat velen - de voorzitter incluis - hebben overgehouden van de traditioneel uitgelopen klimaatconferentie in Glasgow. De deur die wagenwijd opengezet zou worden voor flinke internationale klimaatafspraken lijkt op het laatste moment toch voorlopig weer gesloten te zijn - o.k. laten we niet al te pessimistisch zijn - op een kier gezet te zijn. Het kan ook symbool staan voor ons zwabberende coronabeleid. De deur werd afgelopen zomer wijd opengezet - zeg mondkapje, waar ga je henen? -, we mochten dansen met Janssen en noem nog maar wat van die pijnlijke clichés, en nu is de deur toch weer voorlopig dichtgezet, behalve dan in Breda en in Leeuwarden en behalve dit, behalve dat, tenzij zus, tenzij zo... Ja, alleen samen krijgen we corona onder controle...

volgende keer:
worden we stinkend rijk...

français de la rue : jules

vent/kerel/man/vriendje

Als je het over je vriendje hebt, kun je hem in het Frans mon jules noemen. Lange tijd was Jules kennelijk een populaire jongensnaam. Nog steeds wel eigenlijk, want volgens de site mamanly.com staat de naam in 2021 op plaats 16 van meest populaire jongensnamen tussen Tom en Amir. De naam is al heel oud, voor-christelijk zelfs, want hij komt van de gerenommeerde Romeinse Julius-familie, van Julius Caesar en een aantal beroemde keizers na hem. De naam zou de volgende betekenissen hebben: ambitieus en werklustig, verantwoordelijk en respectvol, vasthoudend, koppig en volhardend. Dat waren lange tijd kennelijk eigenschappen die gewaardeerd werden in een Franse man. Tegenwoordig wordt de lijst van populaire jongensnamen aangevoerd door Gabriel (op de voet gevolgd door Raphael, Arthur, Paul, Ethan en Mohamed). Deze engelennaam betekent 'God is mijn kracht' (zijn de Fransen ineens religieuzer geworden??) en aan hem worden de volgende eigenschappen toegedicht: altruïstisch, gul, idealistisch, charmant, dynamisch, vastberaden en aanhankelijk/teder. De vastberadenheid is dus gebleven, maar verder lijkt - afgaande op de naam - het ideale mannenbeeld toch minder macho te zijn geworden en wordt het meer gewaardeerd dat hij zijn gevoelens toont en oog heeft voor de ander. Lijkt me alleen maar een positieve ontwikkeling.
En zonder lezers met de naam Jules op de tenen te willen trappen: misschien is deze naam ook in andere opzichten inmiddels wat in waarde gedaald. Met een jules kan in het Frans namelijk ook een pooier, en volgens Pagnol zelfs een pispot worden aangeduid...

volgende keer:
gaat de deur weer open... eh toch weer dicht...

ramasser une gamelle

een smak maken / een zware dobber verwerken
('een eetketeltje oprapen')

Tegenwoordig wordt het woord gamelle nog wel gebruikt in de betekenis 'etensbak' voor een hond of een kat, maar van oorsprong was het een metalen bakje waarin militairen hun warme maaltijd aten. Hoe dat heeft geleid tot de betekenis 'een smak maken' is de taalkundigen niet helemaal duidelijk, althans niet voor de etensbak. Voor de betekenis 'een zware dobber verwerken' is het misschien iets duidelijker of kunnen we in ieder geval constateren dat wij hetzelfde beeld gebruiken als in de variant ramasser un gadin. Een gadin is een argot-woord voor 'hoofd' of 'steen', maar het is ook een woord voor een dobber. Als je een zware steen moet oprapen of een zware dobber ophalen, dan heb je het moeilijk. En als er een hele zware vis aan de haak hangt en de dobber zelf ook nog eens flink zwaar is, dan moet je bij het ophalen van de vis misschien oppassen dat je geen smak maakt en zelf in het water belandt... maar nu gaat mijn fantasie misschien met me aan de haal...

volgende keer:
bespreken we populaire jongensnamen...

né coiffé

voor het geluk geboren / geluksvogel
('gekapt geboren')

Né coiffé, letterlijk 'gekapt geboren' is ook de Franse term voor 'met de helm geboren', als een deel van het geboortevlies dus nog op of om het hoofdje van de boreling zit. Als je wat verder in de tijd teruggaat komen beide uitdrukkingen overigens al weer een stuk dichter bij elkaar. In de Middeleeuwen was coiffe namelijk de benaming van het deel van het maliënkolder dat een ridder om het hoofd droeg, een soort binnenhelm dus. En bij 'kappen' denken we nu misschien meteen aan knippen, maar het gaat natuurlijk ook terug op het woord 'kap', dat hoofddeksel betekent. 
In de Oudheid en lange tijd daarna werd gedacht dat een kind dat met de helm geboren werd een voorspoedig leven tegemoet zou gaan, omdat het in feite al geboren werd met een bescherming tegen het noodlot.

volgende keer:
krijgen we een dobber te verwerken...

tout un chacun

wie dan ook / eenieder
('ieder een elkeen')

Het is een beetje dubbelop en wordt tijdens dictees dan ook wel eens op de eerste manier verstaan: tout à chacun ('alles voor iedereen').
Het verschil tussen tout ('ieder') en chaque ('elke') is een genuanceerde, die wel duidelijk gevoeld kan worden in tout le monde ('iedereen, zonder onderscheid des persoons, in het algemeen dus') en chacun ('iedereen, elkeen, ieder individu'). Vroeger kon in plaats van chacun ('iedereen, ieder voor zich') ook un chacun gezegd worden, waardoor het individuele aspect nog sterker naar voren komt. Met tout ervoor wordt het allemaal nog eens extra versterkt en lijkt het nu inderdaad of je het dubbelop zegt...

volgende keer:
bespreken we het kapsel van een pasgeborene...

il n'y a pas le feu au lac

Keulen en Aken zijn niet in één dag gebouwd
('er is geen brand in het meer')

Voor de duidelijkheid: dat is geen eiland, maar het meer zelf...
De uitdrukking dateert uit het begin van de twintigste eeuw en luidde aanvankelijk alleen il n'y a pas le feu ('er is geen brand'). Als er geen brand is, dan is er geen reden tot haast. Onder de Fransen bestaat het vooroordeel dat met name de Zwitsers in het algemeen niet veel reden tot haast zien en aangezien Frankrijk en Zwitserland voor een groot deel van elkaar gescheiden zijn door het meer van Genève, heeft men op een gegeven moment aan de uitdrukking au lac toegevoegd, om het geheel nog wat absurder te maken. Immers, voor het water van het meer vlam vat, kun je nog heel lang wachten. Andere toevoegingen die bestaan zijn au robinet ('in de waterkraan') en aux montres ('in de horloges'), wat zowel naar de tijdsdruk als naar de Zwitsers verwijst...

volgende keer:
hebben we voor ieder wat...

la danse de Saint-Guy

 

Sint-Vitusdans

De naam van deze hersenaandoening (chorea minor) bij kinderen, waarbij ongecontroleerde bewegingen gemaakt worden, is op zich een uitdrukking of metafoor in het klein. Ook bij volwassenen kan dit verschijnsel voorkomen bij de ziekte van Huntington.

In de Middeleeuwen was men vaak bang dat personen die deze verschijnselen vertoonden door een demon bezeten waren en soms werden zij dan ook levend verbrand. 

Maar wat is nu de link met Sint-Vitus? Vitus was een Romeins martelaar, geboren in Sicilië die al op 12-jarige leeftijd gemarteld werd door gouverneur Valerianus, omdat hij weigerde de Romeinse goden te vereren. Toen hij ook nog miraculeuze genezingen verrichte, werd hij bij keizer Diocletianus gebracht die hem verschillende folteringen liet ondergaan waaraan hij uiteindelijk bezweek.

De Sint-Vituscultus ontstond in de elfde eeuw toen er zich wonderen voordeden bij de overbrenging van zijn relieken naar de kathedraal van Saint-Denis. Veel zieken begaven zich naar kerken die gewijd waren aan Sint-Vitus, beschermer van epileptici. In de aanloop van zijn feestdag ondernamen steeds meer zieken een pelgrimstocht naar een van deze kerken, waarbij hun symptomen voor iedereen steeds zichtbaarder werden. Men nam aan dat zij een dans uitvoerden om bevrijd te worden van hun pijn en angsten.

volgende keer:
blussen we een onbeduidend brandje...